Η ασταθής στάση των ΗΠΑ υπό τον Ντόναλντ Τραμπ επαναφέρει στο προσκήνιο την ερώτηση αν η Ευρώπη μπορεί –και θέλει– να υπερασπιστεί τον εαυτό της. Στο κέντρο της συζήτησης βρίσκεται το Άρθρο 42.7 της Συνθήκης της ΕΕ, μια ελάχιστα γνωστή αλλά νομικά δεσμευτική ρήτρα αλληλοβοήθειας.
Η συζήτηση για την ευρωπαϊκή άμυνα αναζωπυρώνεται όσο η Ουάσινγκτον στέλνει αντιφατικά μηνύματα για τον ρόλο της στο ΝΑΤΟ. Η ρητορική του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, από τους τιμωρητικούς δασμούς μέχρι τις δηλώσεις περί «ιδιοκτησίας» της Γροιλανδίας, έχει οδηγήσει τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες να ξαναδιαβάσουν όχι μόνο το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, αλλά και τις ίδιες τις συνθήκες της ΕΕ.
Τι προβλέπει το Άρθρο 42.7 της ΕΕ
Από το 2009, η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει δική της ρήτρα αμοιβαίας άμυνας. Το Άρθρο 42.7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση ορίζει ότι εάν ένα κράτος‑μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα υπόλοιπα μέλη έχουν «υποχρέωση παροχής βοήθειας και συνδρομής με όλα τα μέσα που διαθέτουν». Σε αντίθεση με τον περισσότερο γνωστό μηχανισμό του ΝΑΤΟ, η δέσμευση αυτή εδράζεται στο ενωσιακό δίκαιο και αφορά σχεδόν όλα τα ευρωπαϊκά κράτη.
Το άρθρο διευκρινίζει ότι δεν θίγει τον «ειδικό χαρακτήρα» της πολιτικής ασφάλειας και άμυνας ορισμένων χωρών, αναφορά που καλύπτει τόσο τα κράτη με έντονη νατοϊκή εξάρτηση όσο και τα παραδοσιακά ουδέτερα μέλη, όπως η Αυστρία, η Ιρλανδία, η Κύπρος και η Μάλτα. Η βοήθεια δεν περιορίζεται σε στρατιωτικά μέσα: μπορεί να είναι διπλωματική, ανθρωπιστική ή οικονομική.
Διαφορές με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ
Όπως επισημαίνει ο αναλυτής ασφάλειας Γιούραϊ Μάιτσιν, η βασική διαφορά με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ είναι η φύση και η κλίμακα της δέσμευσης. Στο ΝΑΤΟ, κάθε κράτος αποφασίζει «όποια μέτρα κρίνει απαραίτητα, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης ένοπλης βίας», άρα διατηρεί ευρεία εθνική διακριτική ευχέρεια. Στην ΕΕ, η διατύπωση «με όλα τα μέσα που διαθέτουν» ερμηνεύεται –σύμφωνα με τον πρώην Γερμανό βουλευτή και ειδικό άμυνας Κρίστιαν Κλινκ– ως υποχρέωση βοήθειας «μέχρι το τέλος των δυνατοτήτων» κάθε κράτους.
Παράλληλα, η εφαρμογή της ρήτρας στην πράξη είναι πιο διακυβερνητική και διμερής, χωρίς το βαθύ, ενιαίο στρατιωτικό επιτελείο και την αποτρεπτική αρχιτεκτονική που έχει χτίσει το ΝΑΤΟ επί δεκαετίες. Το αποτέλεσμα είναι ότι η νομική διατύπωση της ΕΕ μοιάζει πιο «συμπεριληπτική», αλλά ο μηχανισμός υλοποίησης παραμένει αποσπασματικός.
Περιορισμένη δοκιμή, μεγάλα ερωτήματα
Τόσο το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ όσο και το Άρθρο 42.7 της ΕΕ έχουν ενεργοποιηθεί μόνο μία φορά. Το ΝΑΤΟ το 2001, μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, προσφέροντας κυρίως αεροπορική επιτήρηση στις ΗΠΑ. Η ΕΕ το 2015, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι, όταν κράτη‑μέλη –μεταξύ αυτών η Γερμανία– στήριξαν τη Γαλλία με ναυτικά και αεροπορικά μέσα, κυρίως όμως στο πλαίσιο του αμερικανό‑ηγετούς συνασπισμού κατά του ISIS.
Όπως τονίζει ο Μάιτσιν, και στις δύο περιπτώσεις οι ρήτρες εφαρμόστηκαν σε σενάρια τρομοκρατίας, όχι σε κλασική διακρατική στρατιωτική επίθεση, για την οποία είχαν σχεδιαστεί. Ο Κλινκ υπογραμμίζει ότι, ειδικά για την ΕΕ, η ρήτρα παραμένει ουσιαστικά αδοκίμαστη σε συνθήκες μείζονος σύγκρουσης.
Ευρωπαϊκή αυτάρκεια ή μόνιμη εξάρτηση από τις ΗΠΑ;
Ο πόλεμος στην Ουκρανία οδήγησε πολλά κράτη της ΕΕ σε αύξηση αμυντικών δαπανών και σε βαθύτερη διαλειτουργικότητα – χαρακτηριστικά παραδείγματα η πλήρης ενσωμάτωση των ολλανδικών χερσαίων δυνάμεων στις γερμανικές και η ναυτική συνεργασία Ολλανδίας‑Βελγίου. Ωστόσο, ο νέος γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, προειδοποιεί: «Όποιος πιστεύει ότι η Ευρώπη μπορεί να αμυνθεί χωρίς τις ΗΠΑ, ας συνεχίσει να ονειρεύεται».
Ο Μάιτσιν συμφωνεί, επισημαίνοντας ότι ο στόχος της Ρωσίας είναι να αποδείξει πως το Άρθρο 5 είναι κενό γράμμα και το ΝΑΤΟ αδύναμο, όχι απαραίτητα να εξαπολύσει μια μαζική εισβολή τύπου Ουκρανίας. Στο φόντο αυτό, το Άρθρο 42.7 της ΕΕ μοιάζει περισσότερο με πολιτικό και νομικό «δίχτυ ασφαλείας» παρά με πλήρες υποκατάστατο της αμερικανικής ομπρέλας ασφαλείας.
Σχόλιο 
: Η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας της ΕΕ δείχνει ότι η Ευρώπη έχει ήδη στα χέρια της το νομικό πλαίσιο για στρατηγική αυτονομία, αλλά όχι ακόμη τα υλικά μέσα και την πολιτική βούληση να το στηρίξει. Όσο η ήπειρος επενδύει περισσότερο σε διασύνδεση δυνάμεων παρά σε πραγματική κοινή διοίκηση και βιομηχανική ισχύ, η Ουάσινγκτον θα παραμένει ο τελικός εγγυητής ασφάλειας – και η ρήτρα 42.7 ένα εργαλείο περισσότερο συμβολικό παρά αποφασιστικό.
#ΕΕ #ΝΑΤΟ #ΕυρωπαϊκήΆμυνα #Αρθρο427 #Αρθρο5
