Η απεικόνιση της Γιώργια Μελόνι ως αγγέλου σε τοιχογραφία ρωμαϊκής βασιλικής προκάλεσε έντονη αντίδραση από το Βατικανό και άνοιξε μια βαθιά συζήτηση για τα όρια ανάμεσα στο ιερό και το πολιτικό. Ωστόσο, η ιστορία της ιταλικής θρησκευτικής τέχνης δείχνει ότι η σύμμειξη εξουσίας, προσώπων και αγιογραφίας μόνο καινούργιο φαινόμενο δεν είναι.
Στη ρωμαϊκή βασιλική San Lorenzo in Lucina, μια μάλλον κακότεχνη τοιχογραφία προς τιμήν του τελευταίου βασιλιά της Ιταλίας, Ουμβέρτου Β΄, βρέθηκε ξαφνικά στο επίκεντρο πολιτικο-εκκλησιαστικής θύελλας. Ο ζωγράφος Μπρούνο Βαλεντινέτι, κατά την πρόσφατη αποκατάσταση του έργου του, αποφάσισε να δώσει σε έναν άγγελο το πρόσωπο της πρωθυπουργού Γιώργια Μελόνι, με τόσο αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά που ήταν προφανές πως βασίστηκε σε φωτογραφίες της.
Η κίνηση προκάλεσε άμεση κατακραυγή. Λίγο αργότερα, το πρόσωπο της Μελόνι σβήστηκε από τον ίδιο τον καλλιτέχνη, ο οποίος υποστήριξε ότι δέχθηκε πίεση από το Βατικανό. Ο καρδινάλιος Ντον Μπάλντο Ρέινα μίλησε για «πικρία» απέναντι σε αυτή την «εκμετάλλευση» της ιερής εικόνας, διατυπώνοντας την άποψη ότι η χριστιανική τέχνη δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για πολιτικούς σκοπούς.
Η πολιτική μέσα στους ναούς: μια παλιά ιταλική ιστορία
Η θέση του Βατικανού ότι οι ιερές εικόνες πρέπει να μένουν μακριά από την πολιτική συγκυρία έρχεται σε ευθεία αντίθεση με την ίδια την ιστορία της ιταλικής θρησκευτικής τέχνης. Από την Αναγέννηση και μετά, οι εκκλησίες είναι γεμάτες με πορτρέτα ισχυρών προσώπων της εποχής τους, συχνά ενσωματωμένα σε βιβλικές σκηνές.
Στη Santa Maria Novella στη Φλωρεντία, ο Ντομένικο Γκιρλαντάιο απεικονίζει γυναίκες της πλούσιας οικογένειας Τορναμπονι μέσα σε σκηνές από τις γεννήσεις της Παναγίας και του Ιωάννη του Βαπτιστή. Σε άλλη φλωρεντινή εκκλησία, ο Λορέντσο των Μεδίκων εμφανίζεται μαζί με τους γιους του σε τοιχογραφίες για την ιστορία του Φραγκισκανικού Τάγματος. Οι Μεδίκοι έφτασαν στο σημείο να παραγγείλουν στον Μπενότσο Γκοτσόλι και στον Μποτιτσέλι έργα όπου οι ίδιοι και οι σύμμαχοί τους εμφανίζονται ως Μάγοι ή συνοδείες τους, σε μια απροκάλυπτη επίδειξη ισχύος και πλούτου μέσα σε ιερούς χώρους.
Ακόμη και οι ίδιοι οι καλλιτέχνες αξιοποίησαν την ιερή εικονογραφία για προσωπικά σχόλια. Ο Φρα Φιλίππο Λίπι, λόγου χάρη, φαίνεται να δανείζει στην Παναγία τα χαρακτηριστικά της ερωμένης του Λουκρέτσια Μπούτι, ντύνοντάς την με κοσμήματα και διαφανή υφάσματα σε μια επικίνδυνη σύμμειξη πόθου και ευσέβειας. Στη Σιξτίνεια Καπέλα, ο Μιχαήλ Άγγελος εκδικήθηκε έναν παπικό αξιωματούχο που τον κατηγόρησε για «ανήθικα» γυμνά, δίνοντάς του το πρόσωπο του Μίνωα, κριτή της Κόλασης, τυλιγμένου από φίδι που τον δαγκώνει στα γεννητικά όργανα – μια εικόνα που παραμένει ορατή μέχρι σήμερα, στον χώρο όπου εκλέγονται οι πάπες.
Από την θεοκρατία στην εποχή των λαϊκιστών ηγετών
Τι έχει αλλάξει λοιπόν ώστε η Μελόνι ως άγγελος να θεωρείται σήμερα τόσο προκλητική; Πρώτον, η αισθητική: ο πίνακας του Βαλεντινέτι χαρακτηρίζεται από πολλούς ως φθηνή, φωτορεαλιστική κατασκευή, μακριά από την καλλιτεχνική ποιότητα των ιστορικών παραδειγμάτων. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι μόνο γι’ αυτόν τον λόγο άξιζε να αφαιρεθεί.
Δεύτερον –και ουσιαστικότερο– η θέση της θρησκείας στη σύγχρονη κοινωνία. Ενώ κάποτε ο χριστιανισμός διαπερνούσε κάθε πτυχή της καθημερινότητας και της πολιτικής, σήμερα η Εκκλησία είναι πιο αποδυναμωμένη και η πολιτική, ιδίως η λαϊκιστική, κυριαρχεί στον δημόσιο χώρο. Σε αυτό το πλαίσιο, η απεικόνιση μιας εν ενεργεία, δεξιάς λαϊκιστικής πρωθυπουργού ως αγγέλου σε βασιλικό παρεκκλήσι μπορεί να εκληφθεί ως έμμεση θεολογική νομιμοποίηση της εξουσίας της.
Η αντίδραση του Βατικανού δεν είναι λοιπόν απλώς αισθητική ή θεολογική, αλλά και βαθιά πολιτική: στην εποχή που η Ευρώπη παλεύει με την άνοδο των λαϊκιστών ηγετών, κάθε υπαινιγμός ότι ένας τέτοιος ηγέτης είναι «εκλεκτός του Θεού» μπορεί να γίνει επικίνδυνο εργαλείο προπαγάνδας. Για κάποιους, η Μελόνι ίσως μοιάζει άγγελος. Για πολλούς άλλους, υπογραμμίζει ο αρθρογράφος, φαντάζει περισσότερο ως «διάβολος μεταμφιεσμένος».
Σχόλιο 
: Η υπόθεση δείχνει πόσο λεπτή έχει γίνει η γραμμή ανάμεσα στην τέχνη, την πίστη και την πολιτική στην Ευρώπη της ανόδου του λαϊκισμού. Όταν η Εκκλησία αντιδρά όχι στην παρουσία ισχυρών προσώπων στην αγιογραφία –μια ιστορικά συνηθισμένη πρακτική– αλλά στη συγκεκριμένη πολιτική φόρτισή της, ουσιαστικά παραδέχεται ότι η μάχη για το ποιος κατέχει το «ηθικό κύρος» στην κοινωνία έχει μεταφερθεί από τον άμβωνα στην εικόνα. Και αυτή η μάχη μόλις ξεκίνησε.
#Ιταλία #Μελόνι #Βατικανό #Τέχνη #Πολιτική
