Η απόφαση του Αρείου Πάγου για τον υπολογισμό των τόκων στα δάνεια του νόμου Κατσέλη μειώνει την αξία τους κατά περίπου 1 δισ. ευρώ και ανοίγει τον δρόμο για ενεργοποίηση κρατικών εγγυήσεων του σχεδίου «Ηρακλής». Η εξέλιξη αυτή τροφοδοτεί τη συζήτηση για συνταγματική θωράκιση των δημόσιων οικονομικών μέσω ενός μόνιμου «δημοσιονομικού φρένου» στις δικαστικές διεκδικήσεις.
Η πρόσφατη απόφαση του Αρείου Πάγου για τα δάνεια που έχουν ρυθμιστεί με τον νόμο Κατσέλη δεν αποτελεί μόνο μια δικαίωση για τους υπερχρεωμένους δανειολήπτες. Έχει και σοβαρές παρενέργειες για τις τράπεζες και, κυρίως, για τα δημόσια οικονομικά, καθώς επανακαθορίζει την αξία των συγκεκριμένων χαρτοφυλακίων και μπορεί να οδηγήσει σε ενεργοποίηση κρατικών εγγυήσεων δεκάδων δισεκατομμυρίων ευρώ.
Ανατροπή στην αξία των δανείων και ο ρόλος του «Ηρακλή»
Η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου έκρινε ότι οι τόκοι στα δάνεια που έχουν υπαχθεί στον νόμο Κατσέλη πρέπει να υπολογίζονται επί του ποσού κάθε δόσης και όχι επί του συνόλου του άληκτου κεφαλαίου, όπως ισχύει γενικά στα δάνεια. Η τεχνική αυτή μεταβολή μειώνει την υπολογιζόμενη αξία των συγκεκριμένων απαιτήσεων κατά περίπου 1 δισ. ευρώ.
Τα δάνεια αυτά έχουν ήδη τιτλοποιηθεί και μεταφερθεί εκτός ισολογισμών των τραπεζών, στο πλαίσιο του σχήματος «Ηρακλής», με σκοπό την εκκαθάριση των μη εξυπηρετούμενων ανοιγμάτων και την αποσυμφόρηση του τραπεζικού συστήματος. Εφόσον η πραγματική εισπραξιμότητα ή η λογιστική αξία των χαρτοφυλακίων αποδειχθεί χαμηλότερη από την αρχικά εκτιμηθείσα, τότε τίθεται ζήτημα ενεργοποίησης μέρους των κρατικών εγγυήσεων, συνολικού ύψους 17,6 δισ. ευρώ (Ηρακλής Ι–ΙΙΙ).
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η εν δυνάμει δημοσιονομική επιβάρυνση δεν προκύπτει από την «κλασική» αιτία για την οποία θεσπίστηκαν οι εγγυήσεις –δηλαδή τον κίνδυνο χαμηλότερης ανάκτησης λόγω αγοράς– αλλά από μια δικαστική απόφαση με ισχύ νόμου. Αντίστοιχες αποφάσεις στο μέλλον, είτε για τον νόμο Κατσέλη είτε για άλλες κατηγορίες δανείων, θα μπορούσαν να διευρύνουν τον κίνδυνο για τον κρατικό προϋπολογισμό.
Από την «εισοδηματική πολιτική μέσω δικαστηρίων» στο συνταγματικό φρένο
Το ζήτημα δεν είναι μεμονωμένο. Τα τελευταία χρόνια, μετά τη λήξη του τρίτου μνημονίου, η ελληνική οικονομική πολιτική δοκιμάζεται επανειλημμένα από δικαστικές αποφάσεις με μεγάλο δημοσιονομικό αποτύπωμα: αναδρομικά σε μισθούς και συντάξεις, επαναφορά περικοπών, επέκταση ειδικών επιδομάτων σε ευρύτερες κατηγορίες δημοσίων υπαλλήλων. Το φαινόμενο αυτό έχει περιγραφεί ως «εισοδηματική πολιτική μέσω των δικαστηρίων».
Κάθε φορά που μια ομάδα εργαζομένων πετυχαίνει ευνοϊκή απόφαση, ακολουθούν αλλεπάλληλες αγωγές από άλλες ομάδες με παρόμοια αιτήματα, δημιουργώντας έναν πολλαπλασιαστικό κίνδυνο για απρογραμμάτιστες δαπάνες. Αυτές οι πιέσεις δυσχεραίνουν τη σταθερή μείωση του δημόσιου χρέους, η οποία παραμένει στρατηγικός στόχος της οικονομικής πολιτικής.
Σε αυτό το πλαίσιο, η κυβέρνηση επιδιώκει να εισαγάγει στο Σύνταγμα έναν κανόνα «δημοσιονομικού φρένου», που θα οριοθετεί τις επιπτώσεις των δικαστικών αποφάσεων στα δημόσια οικονομικά. Ο στόχος είναι διπλός: αφενός να διασφαλιστεί η συνέχιση της πορείας αποκλιμάκωσης του χρέους και αφετέρου να υπάρχει προβλεψιμότητα στον σχεδιασμό των προϋπολογισμών.
Ισορροπία μεταξύ πειθαρχίας, επενδύσεων και κοινωνικής πολιτικής
Η συνταγματική θωράκιση, ωστόσο, δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη. Η Ελλάδα χρειάζεται ταυτόχρονα να διατηρήσει περιθώριο για δημόσιες επενδύσεις, ώστε να κλείσει το παραγωγικό κενό που άνοιξε η πολυετής κρίση, και να συνεχίσει την –ακόμη ημιτελή– σύγκλιση των εισοδημάτων με τον μέσο όρο της ΕΕ. Παράλληλα, παραμένει ζητούμενο η αναβάθμιση του κοινωνικού κράτους και των παροχών πρόνοιας.
Όλα αυτά θα κριθούν από την ακριβή διατύπωση της συνταγματικής διάταξης και τον βαθμό συναίνεσης που θα εξασφαλιστεί από τα κόμματα της αντιπολίτευσης. Η υπόθεση του νόμου Κατσέλη λειτουργεί ως χειροπιαστό παράδειγμα του πώς μια –κατά τα άλλα δικαιολογημένη– δικαστική διόρθωση υπέρ των πολιτών μπορεί να πυροδοτήσει αλυσιδωτές δημοσιονομικές συνέπειες.
Σχόλιο 
: Η απόφαση για τα δάνεια του νόμου Κατσέλη αναδεικνύει το νέο πεδίο σύγκρουσης: ανάμεσα στη δικαστική προστασία του πολίτη και στη δημοσιονομική βιωσιμότητα. Αν το «δημοσιονομικό φρένο» σχεδιαστεί άκαμπτα, κινδυνεύει να εκληφθεί ως περιορισμός θεμελιωδών δικαιωμάτων· αν, αντίθετα, μείνει ασαφές, δεν θα αποτρέψει τις επόμενες δημοσιονομικές βόμβες. Η ισορροπία θα κριθεί στη λεπτομέρεια του Συντάγματος, αλλά και στην αξιοπιστία της εκάστοτε κυβέρνησης όταν επικαλείται τη δημοσιονομική πειθαρχία.
#ΝόμοςΚατσέλη #ΆρειοςΠάγος #ΔημοσιονομικόΦρένο #Ηρακλής #ΔημόσιοΧρέος
