Το Ινστιτούτο V-Dem καταγράφει ιστορική δημοκρατική οπισθοδρόμηση στις ΗΠΑ, με ταχύτητα μεγαλύτερη από Ουγγαρία και Τουρκία. Προειδοποιεί για εξάπλωση της αυταρχικοποίησης και στην Ευρώπη.
Μία από τις πλέον αναγνωρισμένες δεξαμενές δεδομένων για την κατάσταση της δημοκρατίας διεθνώς, το σουηδικό Ινστιτούτο Varieties of Democracy (V-Dem) του Πανεπιστημίου του Γκέτεμποργκ, καταλήγει στο πιο ανησυχητικό συμπέρασμα της ιστορίας του: οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θεωρούνται πλέον φιλελεύθερη δημοκρατία και κινούνται με πρωτοφανή ταχύτητα προς τον αυταρχισμό.
Ιστορική οπισθοδρόμηση των ΗΠΑ στη δημοκρατική κλίμακα
Στην ετήσια έκθεσή του, με δεδομένα για τις ΗΠΑ από το 1789, το V-Dem διαπιστώνει «τη σοβαρότερη μορφή δημοκρατικής οπισθοδρόμησης που έχει καταγραφεί ποτέ» στη χώρα. Η δημοκρατική ποιότητα έχει επιστρέψει, σύμφωνα με τους ερευνητές, στα επίπεδα του 1965, δηλαδή πριν την πλήρη καθιέρωση της καθολικής ψήφου με τους νόμους για τα πολιτικά δικαιώματα.
Κεντρικό εύρημα είναι η «ταχεία και επιθετική συγκέντρωση εξουσιών» στην προεδρία. Το Κογκρέσο, επισημαίνεται, έχει σε μεγάλο βαθμό αυτοακυρωθεί ως θεσμικό αντίβαρο, ενώ το Ανώτατο Δικαστήριο εμφανίζεται απρόθυμο ή ανίκανο να ανακόψει την υπερσυγκέντρωση εξουσίας στην εκτελεστική εξουσία. Η χρήση προεδρικών διαταγμάτων από τον Ντόναλντ Τραμπ, σε συνδυασμό με τον περιορισμένο αριθμό και τη βαρύτητα των νόμων που ψηφίζει το Κογκρέσο, αποτυπώνει αυτή τη μετατόπιση.
Παράλληλα, η έκθεση καταγράφει απότομη επιδείνωση στην ελευθερία του λόγου και των μέσων ενημέρωσης, στα πολιτικά δικαιώματα και στο κράτος δικαίου. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στις μαζικές αποπομπές επιθεωρητών δημόσιας διοίκησης και ανώτερων δημοσίων λειτουργών, οι οποίοι αντικαταστάθηκαν από πιστούς στην εκτελεστική εξουσία, πρακτική που το V-Dem παρομοιάζει με τις στρατηγικές Όρμπαν στην Ουγγαρία και Ερντογάν στην Τουρκία.
Παγκόσμιο κύμα αυταρχικοποίησης και ευρωπαϊκές εστίες κινδύνου
Η εικόνα δεν είναι ανησυχητική μόνο για τις ΗΠΑ. Η έκθεση σημειώνει ότι η δημοκρατία διεθνώς βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο από τα μέσα της δεκαετίας του 1970. Περίπου το 41% του παγκόσμιου πληθυσμού –περίπου 3,4 δισ. άνθρωποι– ζει σε χώρες όπου καταγράφεται δημοκρατική οπισθοδρόμηση.
Στην Ευρώπη, επτά κράτη-μέλη της ΕΕ –Ουγγαρία, Ελλάδα, Κροατία, Σλοβενία, Σλοβακία, Ιταλία και Ρουμανία– χαρακτηρίζονται ως «επηρεαζόμενα από αυταρχικοποίηση», με ενδείξεις λογοκρισίας στα μέσα, περιορισμού της ελευθερίας έκφρασης και πίεσης στην κοινωνία των πολιτών. Πορτογαλία και Βουλγαρία εντάσσονται σε «λίστα παρακολούθησης».
Το Ηνωμένο Βασίλειο εμφανίζεται ως «νέος αυταρχικοποιητής», με την έκθεση να συνδέει τη διολίσθηση με σειρά νομοθετημάτων που ενισχύουν τον κυβερνητικό έλεγχο επί των εκλογικών αρχών, περιορίζουν τα δικαιώματα διαμαρτυρίας και επηρεάζουν την ελευθερία του λόγου, τόσο στον δημόσιο χώρο όσο και στα πανεπιστήμια και στο διαδίκτυο.
Στον αντίποδα, χώρες όπως η Δανία, η Σουηδία, η Νορβηγία, η Ελβετία, η Εσθονία και η Ιρλανδία καταλαμβάνουν τις πρώτες θέσεις στον παγκόσμιο δείκτη φιλελεύθερης δημοκρατίας, ενώ η Πολωνία αναφέρεται ως παράδειγμα προσπάθειας «αναστροφής» της αυταρχικής πορείας. Ωστόσο, μόνο 18 χώρες παγκοσμίως εμφανίζουν τάσεις δημοκρατικής εμβάθυνσης, ιστορικά χαμηλό νούμερο.
Εκλογές, κοινωνικές αντιδράσεις και μήνυμα προς την Ευρώπη
Παρά τη ζοφερή εικόνα, το V-Dem αναγνωρίζει ότι στις ΗΠΑ οι εκλογές παραμένουν, προς το παρόν, ελεύθερες και ανταγωνιστικές. Ωστόσο, η πίεση και οι απειλές προς δημόσιους λειτουργούς που διαχειρίζονται τις εκλογές, σε συνδυασμό με την άρνηση αποδοχής εκλογικών αποτελεσμάτων στο παρελθόν, δημιουργούν σοβαρό κίνδυνο πλήρους δημοκρατικής κατάρρευσης σε περίπτωση νέας αμφισβήτησης.
Η έκθεση επισημαίνει επίσης ότι η αυταρχική στροφή δεν είναι απεριόριστα δημοφιλής: η δημοτικότητα του Τραμπ φέρεται να υποχωρεί, ενώ αυξάνεται η κριτική ακόμη και εντός του ίδιου του κινήματος που τον στηρίζει. Παρά ταύτα, η τάση ενίσχυσης της άκρας δεξιάς σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, συχνά με την ανοχή ή τη στήριξη παραδοσιακών συντηρητικών κομμάτων, θεωρείται από τους ερευνητές εξαιρετικά ανησυχητική.
Το μήνυμα του V-Dem προς τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες είναι σαφές: η δημοκρατική οπισθοδρόμηση, μόλις ξεκινήσει, είναι δύσκολο να ανακοπεί και απαιτεί έγκαιρη πολιτική και θεσμική αντίδραση, πριν η αποδόμηση των ελέγχων και ισορροπιών καταστεί μη αναστρέψιμη.
Σχόλιο 
: Η έκθεση V-Dem λειτουργεί ως ψυχρό, επιστημονικό καμπανάκι: η κρίση της φιλελεύθερης δημοκρατίας δεν είναι ρητορική υπερβολή, αλλά μετρήσιμη πραγματικότητα με ηγέτη –αντί για φάρο– τις ίδιες τις ΗΠΑ. Για την Ευρώπη, και ειδικά για χώρες που ήδη εμφανίζονται στον χάρτη αυταρχικοποίησης, το δίλημμα είναι άμεσο: ή ενίσχυση θεσμών, ανεξάρτητων αρχών και ελευθερίας του Τύπου, ή σταδιακή διολίσθηση σε καθεστώτα όπου οι εκλογές θα παραμένουν τυπικά ελεύθερες, αλλά όλο και λιγότερο ουσιαστικές.
#ΗΠΑ #Δημοκρατία #Trump #VDem #Ευρώπη
