Η σύγκρουση με το Ιράν δεν μπορεί να γίνει κατανοητή χωρίς τον παράγοντα πετρέλαιο. Ο ορυκτός πλούτος διαμορφώνει εδώ και δεκαετίες γεωπολιτική, καθεστώτα και δημοκρατίες.
Η τρέχουσα κλιμάκωση της έντασης με το Ιράν, μετά την επίθεση του Ντόναλντ Τραμπ, δεν είναι ένα μεμονωμένο επεισόδιο στη διεθνή σκηνή. Εντάσσεται σε μια μακρά ιστορία δυτικής παρέμβασης στη Μέση Ανατολή και την Κεντρική Ασία, όπου ο πραγματικός πρωταγωνιστής δεν είναι η «ασφάλεια» ή η «δημοκρατία», αλλά τα κοιτάσματα πετρελαίου και γενικότερα ο ορυκτός πλούτος.
Το πραξικόπημα του 1953 και η γέννηση ενός καθεστώτος
Κεντρικό σημείο αυτής της ιστορίας είναι το πραξικόπημα του 1953 στο Ιράν. Η κυβέρνηση του Ουίνστον Τσόρτσιλ έπεισε τη CIA να ανατρέψει τον δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό Μοχάμαντ Μοσαντέκ, επειδή τόλμησε να εθνικοποιήσει την Anglo-Iranian Oil Company. Η επιχείρηση αυτή, με τη συνδρομή συντηρητικών κληρικών, οδήγησε στην επαναφορά του σάχη Μοχάμαντ Ρεζά Παχλαβί και άνοιξε τον δρόμο για δεκαετίες αυταρχικής διακυβέρνησης.
Η οργή για την ξένη επέμβαση και η βίαιη καταστολή υπό το καθεστώς του σάχη υπήρξαν βασικά καύσιμα της επανάστασης του 1979, την οποία τελικά κατέλαβαν οι αγιατολάδες. Χωρίς την αρχική βίαιη συντριβή της δημοκρατίας προς όφελος των πετρελαϊκών συμφερόντων, το σημερινό θεοκρατικό καθεστώς στο Ιράν πιθανότατα δεν θα υπήρχε με τη σημερινή του μορφή.
Ο μύθος της «ελεύθερης αγοράς» και η βιομηχανία των ορυκτών καυσίμων
Η υπόθεση του Ιράν φωτίζει ένα ευρύτερο ψέμα: την ταύτιση του καπιταλισμού με τις «ελεύθερες αγορές». Όπως επισημαίνεται στο άρθρο, η πραγματικότητα είναι ένα σύστημα βίαιης εκμετάλλευσης: λεηλασία πόρων, ιδιωτικοποίηση δημόσιου πλούτου σε τιμές ευκαιρίας, καταστολή εργαζομένων και μεταφορά κερδών από τις ασθενέστερες χώρες προς τις μεγάλες δυνάμεις.
Οι στρατοί, η αστυνομία, αλλά και οι παραστρατιωτικές ομάδες συχνά λειτουργούν ως μηχανισμοί διασφάλισης της ροής των κερδών από το πετρέλαιο και άλλες πρώτες ύλες προς τράπεζες, funds και πολυεθνικές. Παράλληλα, ένας ολόκληρος μηχανισμός επιρροής – λόμπι, παραδοσιακά και κοινωνικά μέσα – προωθεί και αναπαράγει πολιτικούς ηγέτες πρόθυμους να διατηρήσουν αυτή τη δομή ισχύος, ανεξαρτήτως ανθρώπινου κόστους.
Κλιματική κρίση, δημοκρατική υποχώρηση και πετρέλαιο
Η εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα δεν επιβαρύνει μόνο το κλίμα, αλλά και τη δημοκρατία. Καθώς οι πράσινες τεχνολογίες απειλούν τα συμφέροντα της βιομηχανίας πετρελαίου και των χρηματοπιστωτικών της συμμάχων, η επιρροή τους στις κυβερνήσεις και στα μέσα ενημέρωσης εντείνεται. Τεράστια ποσά κατευθύνονται σε εκστρατείες κλιματικής άρνησης και αποπροσανατολισμού της κοινής γνώμης, ενώ αυστηροποιούνται τα νομοθετικά πλαίσια κατά των διαδηλώσεων, όπως έδειξαν οι περιπτώσεις του Extinction Rebellion στο Ηνωμένο Βασίλειο ή των ακτιβιστών στο Standing Rock στις ΗΠΑ.
Παράλληλα, η λεγόμενη «κατάρα των πόρων» λειτουργεί σε παγκόσμιο επίπεδο: χώρες πλούσιες σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο τείνουν να αναπτύσσουν αυταρχικά καθεστώτα, όπου τα έσοδα από τους πόρους χρησιμοποιούνται για τη συντήρηση μηχανισμών καταστολής αντί για την ευημερία των πολιτών.
Απενεργοποιώντας τη μηχανή των ορυκτών καυσίμων
Η μείωση της παγκόσμιας εξάρτησης από το πετρέλαιο δεν είναι μόνο περιβαλλοντική αναγκαιότητα, αλλά και γεωπολιτική στρατηγική. Η σταδιακή απεξάρτηση θα αποδυνάμωνε δικτατορίες, πολεμικές μηχανές, πραξικοπήματα και δολοφονίες, περιορίζοντας ταυτόχρονα την ισχύ ηγετών που αντλούν πολιτικό κεφάλαιο από τον έλεγχο των ενεργειακών ροών.
Το κόστος της μετάβασης σε καθαρή ενέργεια, σύμφωνα με εκτιμήσεις, είναι συγκρίσιμο με το οικονομικό σοκ μιας και μόνο μεγάλης πετρελαϊκής κρίσης, όπως εκείνη του 2022. Αντί να πληρώνουν επαναλαμβανόμενες κρίσεις χωρίς αντάλλαγμα, οι κοινωνίες θα αποκτούσαν ένα φθηνότερο, ασφαλέστερο και δημοκρατικότερο ενεργειακό σύστημα.
Σχόλιο 
: Η ανάλυση για το Ιράν λειτουργεί ως καθρέφτης και για την Ευρώπη και την Ελλάδα: όσο η ενεργειακή στρατηγική παραμένει δέσμια των ορυκτών καυσίμων, τόσο η δημοκρατία, η εξωτερική πολιτική και η κοινωνική συνοχή θα καθορίζονται από εξωγενείς, ασταθείς και συχνά αυταρχικούς παίκτες. Η επιτάχυνση της πράσινης μετάβασης δεν είναι απλώς κλιματική επιλογή, αλλά πράξη γεωπολιτικής χειραφέτησης.
#Ιράν #Πετρέλαιο #ΟρυκτάΚαύσιμα #Γεωπολιτική #ΚλιματικήΚρίση
