Οι πρακτικές ψηφιακής παρακολούθησης έχουν περάσει από τις μυστικές υπηρεσίες στα σαλόνια, τα υπνοδωμάτια και τα σχολεία. Η κανονικοποίηση αυτής της συμπεριφοράς διαβρώνει την εμπιστοσύνη και επαναπροσδιορίζει τα όρια της ιδιωτικότητας.
Από την εμμονική παρακολούθηση των social media ενός πρώην συντρόφου μέχρι την υπερβολική χρήση του «Find My Friends», η καθημερινή ζωή έχει εμποτιστεί από μια νέα μορφή επιτήρησης: τη διαπροσωπική ψηφιακή παρακολούθηση. Ό,τι πριν από μία δεκαετία θα θεωρούνταν αδιανόητα παρεμβατικό, σήμερα περνά σχεδόν απαρατήρητο, καθώς οι πολίτες μιμούνται –και εσωτερικεύουν– τις πρακτικές των κρατών και των εταιρειών τεχνολογίας.
Από την κρατική επιτήρηση στην «καθημερινή καταγραφή»
Οι κυβερνήσεις και οι μεγάλες πλατφόρμες έχουν οικοδομήσει μια κουλτούρα επιτήρησης, συλλέγοντας μαζικά δεδομένα για το πού βρισκόμαστε, με ποιους μιλάμε, τι αγοράζουμε και τι πιστεύουμε. Σε αυτό το περιβάλλον, οι πολίτες τείνουν να διεκδικούν αντίστοιχη πρόσβαση στις ζωές των άλλων: απαιτούν από φίλους να μοιράζονται διαρκώς την τοποθεσία τους, παρακολουθούν τα μηνύματα των συντρόφων τους, καταγράφουν αγνώστους σε δημόσιους χώρους χωρίς συναίνεση.
Η αποευαισθητοποίηση είναι βαθιά. Έρευνα του Pew Research το 2023 έδειξε ότι πάνω από τα δύο τρίτα των Αμερικανών αισθάνονται ότι δεν ελέγχουν τι κάνουν οι εταιρείες και το κράτος με τα δεδομένα τους. Αυτή η αίσθηση αδυναμίας μεταφράζεται σε παθητική αποδοχή της επιτήρησης –και τελικά σε μίμησή της στο προσωπικό επίπεδο. Πρόκειται για ένα είδος «trickledown surveillance»: η λογική της παρακολούθησης «κατεβαίνει» από τα κέντρα εξουσίας στις ανθρώπινες σχέσεις.
Έρωτας, οικογένεια και φιλία υπό καθεστώς ελέγχου
Οι πιο ανησυχητικές εκφάνσεις εμφανίζονται στις ερωτικές σχέσεις. Μελέτη του 2021 κατέγραψε ότι σχεδόν 60% των νέων ενηλίκων έχουν βιώσει «ψηφιακή παρακολούθηση ή έλεγχο» από σύντροφο: χρήση social media και τεχνολογίας για να ελέγχονται κινήσεις, επαφές και συμπεριφορές. Από το «σκανάρισμα» προφίλ για υποψίες απιστίας μέχρι πληρωμένες έρευνες του ψηφιακού αποτυπώματος του άλλου, η καχυποψία αντικαθιστά τον διάλογο.
Αντίστοιχα, στην οικογένεια, η συνεχής τοποθεσιοθεσία, η πρόσβαση σε μηνύματα και λογαριασμούς και το «σκανάρισμα» των social των παιδιών παρατείνονται συχνά πολύ πέρα από την εφηβεία. Οι γονείς επικαλούνται την ασφάλεια, όμως αγνοούν ότι η μόνιμη επιτήρηση μπορεί να υπονομεύσει την αυτοεκτίμηση και την αυτονομία των νέων. Στο φόντο αυτό, οργανώσεις για θύματα ενδοοικογενειακής βίας προειδοποιούν ότι εργαλεία όπως trackers και έξυπνες συσκευές διευκολύνουν τον έλεγχο και την κακοποίηση.
Η δημόσια διαπόμπευση και η αντίδραση στην τεχνολογική όξυνση
Η διαπροσωπική επιτήρηση δεν περιορίζεται στον ιδιωτικό χώρο. Στιγμιότυπα από αεροπλάνα, εστιατόρια ή δρόμους καταγράφονται, αναρτώνται στο TikTok και άλλα δίκτυα και μετατρέπουν ανώνυμους πολίτες σε «κακούς της ημέρας», με μαζικές επιθέσεις και πιέσεις σε εργοδότες. Η κάμερα του κινητού λειτουργεί πλέον ως άτυπο πειθαρχικό εργαλείο.
Παρά τη γενικευμένη αδιαφορία, υπάρχουν στιγμές που η κοινωνία αντιδρά. Η πρόσφατη κατακραυγή για διαφήμιση έξυπνου κουδουνιού που χρησιμοποιούσε τεχνητή νοημοσύνη για σάρωση αυλών –υποτίθεται για να εντοπίζει χαμένα κατοικίδια– ανάγκασε την εταιρεία να ακυρώσει συνεργασία με εταιρεία επιτήρησης. Την ίδια ώρα, διαρροές για σχέδια ενσωμάτωσης αναγνώρισης προσώπου σε έξυπνα γυαλιά δείχνουν μια βιομηχανία που ποντάρει στον πολιτικό θόρυβο για να περάσει πιο αθόρυβα αμφιλεγόμενες τεχνολογίες.
Καθώς δημόσιοι φορείς και υπηρεσίες –από μεταναστευτικές αρχές έως συστήματα υγείας– εμβαθύνουν τη συνεργασία τους με εταιρείες επιτήρησης, η πίεση για θεσμικά αντίβαρα θα ενταθεί. Όμως η πολιτική ρύθμιση από μόνη της δεν αρκεί: απαιτείται και προσωπική στάση. Η άρνηση συμμετοχής στην κουλτούρα του «να τα ξέρω όλα για όλους» είναι ίσως η πιο ριζοσπαστική πράξη αντίστασης.
Σχόλιο 
: Η διαπροσωπική ψηφιακή παρακολούθηση δεν είναι απλώς μια «ιδιωτική υπόθεση», αλλά αντανάκλαση δομικών ανισορροπιών ισχύος που καλλιεργούν κράτη και Big Tech. Όσο η κοινωνία αποδέχεται παθητικά τον ψηφιακό πανοπτισμό, τόσο διευκολύνεται η εμπορευματοποίηση της εμπιστοσύνης και των ανθρώπινων σχέσεων. Η ουσιαστική απάντηση δεν είναι μόνο ρυθμιστική, αλλά και πολιτισμική: επαναχάραξη ορίων ιδιωτικότητας, εκπαίδευση σε ψηφιακά δικαιώματα και συνειδητή επιλογή λιγότερης παρακολούθησης, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει να ζούμε με λίγο περισσότερη αβεβαιότητα –και πολύ περισσότερη ελευθερία.
#ιδιωτικότητα #τεχνολογία #socialmedia #επιτήρηση #ψηφιακάδικαιώματα
