Δεκάδες χιλιάδες γυναίκες στη Συρία ζουν σε νομικό κενό, παγιδευμένες ανάμεσα σε ανυπόγραφες ταφικές πράξεις και απαγόρευση επαναγάμου. Η μεταπολεμική «νέα Συρία» δοκιμάζεται στο πιο δύσκολο τεστ: την αναθεώρηση του οικογενειακού δικαίου.
Περισσότερες από 100.000 γυναίκες στη Συρία παραμένουν εγκλωβισμένες σε ένα ιδιότυπο νομικό και κοινωνικό κενό: δεν θεωρούνται ούτε σύζυγοι ούτε χήρες. Η τύχη περίπου 150.000–170.000 ανθρώπων, κυρίως ανδρών, παραμένει άγνωστη μετά τις μαζικές εξαφανίσεις και κρατήσεις που ακολούθησαν την εξέγερση του 2011 και τον εμφύλιο. Παρά το τέλος του πολέμου το 2024 και την ανατροπή του καθεστώτος Άσαντ, η μεταβατική εξουσία δεν έχει ακόμη αγγίξει τον πυρήνα του προβλήματος: τον παρωχημένο οικογενειακό νόμο.
Οικογενειακό δίκαιο που εγκλωβίζει γυναίκες και παιδιά
Βάση του σημερινού πλαισίου αποτελεί ο Νόμος Προσωπικής Κατάστασης του 1953. Προβλέπει ότι ένας αγνοούμενος μπορεί να κηρυχθεί νεκρός μόνο όταν θα είχε φτάσει θεωρητικά τα 80 έτη, ή –υπό προϋποθέσεις πολέμου– τουλάχιστον τέσσερα χρόνια μετά την εξαφάνιση. Μέχρι τότε, η σύζυγος δεν μπορεί να ξαναπαντρευτεί, να κληρονομήσει, να λάβει σύνταξη ή να έχει πλήρη γονική μέριμνα.
Καθοριστικό ρόλο διατηρούν οι άνδρες συγγενείς. Η περίπτωση της 33χρονης Νόρα από την περιοχή του Χαλεπίου είναι ενδεικτική: δεκατέσσερα χρόνια μετά την εξαφάνιση του συζύγου της, η οικογένειά του μπλοκάρει μέσω δικαστηρίου την έκδοση ληξιαρχικής πράξης θανάτου, στερώντας της κάθε δυνατότητα ρύθμισης της ζωής της. Ακόμη και ο ανήλικος γιος της χρειάζεται τη συναίνεση των παππούδων για κάθε επίσημο έγγραφο.
Όπως επισημαίνει η Human Rights Watch, η κατάσταση αυτή δεν είναι «παράπλευρο» ζήτημα, αλλά κεντρικό θέμα μεταβατικής δικαιοσύνης και ισότητας των φύλων. Τα παιδιά των αγνοουμένων συχνά στερούνται βασικά έγγραφα, με συνέπεια εμπόδια στην εκπαίδευση και την υγειονομική περίθαλψη. Πρόκειται για μια σιωπηλή, αλλά δομική αναπαραγωγή ανισοτήτων σε μια κοινωνία που προσπαθεί να επανασταθεί θεσμικά μετά τον πόλεμο.
Μεταβατική κυβέρνηση, νομικό κενό και αντίστροφη πορεία
Παρά τη δημιουργία Εθνικής Αρχής για τους Αγνοουμένους από τη μεταβατική κυβέρνηση, οι ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στο οικογενειακό δίκαιο αναβάλλονται. Η πολυθρησκευτική και πολυεθνοτική σύνθεση της Συρίας καθιστά δύσκολη την επιβολή ενιαίου οικογενειακού κώδικα, με νομικούς να εισηγούνται ένα πλουραλιστικό μοντέλο: σχετική αυτονομία σε κάθε μεγάλη κοινότητα, αλλά μέσα σε ένα συνεκτικό εθνικό πλαίσιο που θα προστατεύει δικαιώματα και μειονότητες.
Την ίδια στιγμή, αντί για εκσυγχρονισμό, παρατηρούνται βήματα προς τα πίσω. Με την Εγκύκλιο υπ’ αριθ. 17, από τον Δεκέμβριο του 2025, το υπουργείο Δικαιοσύνης περιόρισε δραστικά τη διακριτική ευχέρεια των δικαστών να αναθέτουν επιμέλεια και κηδεμονία στη μητέρα, όταν ο πατέρας απουσιάζει. Η κηδεμονία περιορίζεται πλέον σε εκτενή λίστα ανδρών συγγενών, με τις μητέρες να περιθωριοποιούνται ακόμη περισσότερο.
Σύμφωνα με Σύριες ερευνήτριες ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η εγκύκλιος αυτή σηματοδοτεί «σταδιακή στροφή προς αυξημένη διάκριση» εις βάρος των μητέρων, πλήττοντας ιδιαίτερα τις συζύγους των αγνοουμένων που ήδη ζουν σε κοινωνικό και νομικό limbo.
Κίνημα βάσης για ριζική αναθεώρηση του νόμου
Η αντίδραση έρχεται από τα κάτω. Η ακτιβίστρια υπέρ των δικαιωμάτων των γυναικών Γιάφα Ναουάφ, με έδρα το Χαλέπι, ίδρυσε την πρωτοβουλία «Τα Παιδιά μου, το Δικαίωμά μου» στα κοινωνικά δίκτυα. Χιλιάδες γυναίκες από όλη τη Συρία συσπειρώθηκαν γύρω από το αίτημα για πρόσβαση σε βασικά έγγραφα των παιδιών τους χωρίς την υποχρεωτική μεσολάβηση ανδρικού «υποχρεωτικού κηδεμόνα».
Το κίνημα απαιτεί από τη Βουλή του Λαού, στο πλαίσιο της νέας συνταγματικής διαδικασίας, ριζική τροποποίηση του Νόμου Προσωπικής Κατάστασης, ιδίως στα ζητήματα επιμέλειας, κηδεμονίας, διατροφής και οικονομικής προστασίας. Για τις ίδιες, όπως τονίζουν, δεν πρόκειται πλέον για ζήτημα επιλογής, αλλά «μάχη επιβίωσης».
Ωστόσο, οργανώσεις και αναλυτές προειδοποιούν για πιθανή κοινωνική αντίδραση σε μια βαθιά πατριαρχική κοινωνία και σε ανδροκρατούμενους κρατικούς μηχανισμούς. Παρά τον αποφασιστικό ρόλο που έπαιξαν οι γυναίκες στη διάρκεια του πολέμου, οι θεσμικές αλλαγές υπέρ τους παραμένουν ελάχιστες. Η έκβαση της σύγκρουσης γύρω από τον οικογενειακό νόμο θα αποτελέσει βαρόμετρο για το αν η «νέα Συρία» θα είναι πράγματι πιο δημοκρατική και συμπεριληπτική ή αν οι παλιές δομές θα αναπαραχθούν με νέο πολιτικό προσωπικό.
Σχόλιο 
: Η υπόθεση των συζύγων αγνοουμένων στη Συρία δείχνει ότι η μεταπολεμική ανοικοδόμηση δεν κρίνεται μόνο σε συνταγματικά κείμενα και εκλογικές διαδικασίες, αλλά στο πώς αναδιανέμεται στην πράξη η εξουσία μέσα στην οικογένεια και στην κοινωνία. Αν η Δαμασκός δεν αγγίξει τον πυρήνα του πατριαρχικού δικαίου, ο κίνδυνος είναι να παγιωθεί ένα νέο καθεστώς με παλιές νοοτροπίες, αφήνοντας εκατοντάδες χιλιάδες γυναίκες και παιδιά σε μια μόνιμη «γκρίζα ζώνη» δικαιωμάτων.
#Συρία #ΑνθρώπιναΔικαιώματα #ΔικαιώματαΓυναικών #Αγνοούμενοι #ΟικογενειακόΔίκαιο
