Οι επαναλαμβανόμενες αδυναμίες της ΕΕ σε Ουκρανία, Ιράν και Ρωσία αναζωπυρώνουν τη σύγκρουση για τον κανόνα της ομοφωνίας. Στο τραπέζι ριζικές θεσμικές αλλαγές, αλλά τα κράτη-μέλη διχάζονται βαθιά.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με μια από τις σοβαρότερες κρίσεις αξιοπιστίας στην εξωτερική της πολιτική. Η αδυναμία λήψης ενιαίων αποφάσεων για τη χρηματοδότηση της Ουκρανίας, τις κυρώσεις σε Ρωσία και ακραίους εποίκους στη Δυτική Όχθη, καθώς και η αποσπασματική αντίδραση στον πόλεμο με το Ιράν, αναδεικνύουν δομική παράλυση του συστήματος λήψης αποφάσεων.
Η ομοφωνία ως μηχανισμός ομηρίας
Κεντρικός κόμβος της κρίσης είναι ο κανόνας της ομοφωνίας στην εξωτερική και αμυντική πολιτική. Μια μόνο πρωτεύουσα μπορεί να μπλοκάρει αποφάσεις που υποστηρίζονται από τη συντριπτική πλειονότητα των κρατών-μελών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, σύμφωνα με ευρωπαίους αξιωματούχους, είναι το πάγωμα δανείου ύψους 90 δισ. ευρώ προς το Κίεβο, αλλά και η καθυστέρηση στις κυρώσεις κατά βίαιων Ισραηλινών εποίκων, με την Ουγγαρία να αξιοποιεί επανειλημμένα το δικαίωμα βέτο.
Η συγκυρία είναι ιδιαίτερα επιβαρυμένη: ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται, η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή κλιμακώνεται, ενώ οι διατλαντικές σχέσεις δοκιμάζονται. Διπλωμάτες προειδοποιούν ότι, σε ένα περιβάλλον όπου οι γεωπολιτικές αποφάσεις λαμβάνονται με ταχύτητα, η ΕΕ κινδυνεύει να αυτο-αποκλειστεί από το τραπέζι των μεγάλων παικτών.
Σε αυτό το πλαίσιο, μια ομάδα χωρών με αιχμή τη Γερμανία και τη Σουηδία ζητά ριζική αναθεώρηση: περιορισμό ή και πλήρη κατάργηση του βέτο στην εξωτερική πολιτική και μετάβαση σε ειδική πλειοψηφία. Ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών Γιόχαν Βάντεφουλ τόνισε ότι η ομοφωνία πρέπει να καταργηθεί «πριν το τέλος της τρέχουσας νομοθετικής περιόδου», επικαλούμενος την εμπειρία των τελευταίων εβδομάδων με την Ουκρανία και τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας.
Φόβοι μικρών κρατών και θεσμικές συγκρούσεις
Απέναντι σε αυτή τη γραμμή, Γαλλία, Βέλγιο και μια σειρά μικρότερων κρατών αντιδρούν έντονα, φοβούμενα ότι χωρίς βέτο θα συνθλιβούν από τις μεγάλες δυνάμεις. Ο Βέλγος πρωθυπουργός Μπαρτ ντε Βέβερ προειδοποίησε ότι το άνοιγμα συζήτησης για την κατάργηση της ομοφωνίας τώρα «είναι ο πιο σύντομος δρόμος» για να βρεθεί η ΕΕ σε πραγματικά βαθιά κρίση.
Παράλληλα, οι ενδοθεσμικές τριβές επιδεινώνουν την εικόνα. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και η Ύπατη Εκπρόσωπος Κάγια Κάλας φέρονται να συγκρούονται για το ποιος έχει την πρωτοκαθεδρία στην εξωτερική πολιτική, ενώ αρκετά κράτη-μέλη θεωρούν ότι η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (EEAS) «δεν λειτουργεί όπως θα έπρεπε».
Σε αυτό το πλαίσιο, αναθερμαίνονται ιδέες για βαθιές θεσμικές αλλαγές: η Ευρωπαϊκή Λαϊκή Παράταξη προτείνει αντικατάσταση του σημερινού Ύπατου Εκπροσώπου από «Ευρωπαίο υπουργό Εξωτερικών», αντιπρόεδρο της Επιτροπής, και δημιουργία Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφαλείας με συμμετοχή εταίρων όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Νορβηγία και η Ισλανδία. Think tanks, όπως το Carnegie, εισηγούνται ακόμη και την ενσωμάτωση της EEAS στην Επιτροπή, ώστε να επιταχυνθούν οι αντιδράσεις σε νέες απειλές, από drones μέχρι πυραυλικά πλήγματα.
Πολιτική βούληση ή θεσμική αρχιτεκτονική;
Δεν συμφωνούν όλοι ότι το πρόβλημα είναι κυρίως θεσμικό. Ευρωβουλευτές όπως ο Ισπανός Νάτσο Σάντσεθ Αμόρ επισημαίνουν ότι η καρδιά του ζητήματος είναι η πολιτική βούληση των κυβερνήσεων: χωρίς αυτήν, ακόμη και οι καλύτερες δομές παραμένουν κενό γράμμα. Άλλοι διπλωμάτες, όμως, επιμένουν ότι όσο διατηρείται η ομοφωνία, «μπορείς να δημιουργήσεις χίλιους θεσμούς, αλλά η εξωτερική πολιτική δεν θα λειτουργήσει ποτέ σωστά».
Η άτυπη συζήτηση έχει ήδη ξεκινήσει σε επίπεδο μεγάλων κρατών και Coreper, χωρίς ακόμη συγκεκριμένες απαντήσεις. Το βέβαιο είναι ότι η επόμενη περίοδος θα κρίνει αν η ΕΕ θα τολμήσει να θίξει ένα από τα πιο ιερά της δόγματα, προκειμένου να παραμείνει γεωπολιτικός παίκτης και όχι παρατηρητής.
Σχόλιο 
: Η αντιπαράθεση για την ομοφωνία δεν είναι τεχνική, αλλά βαθιά πολιτική: αντιπαραθέτει το όραμα μιας πιο ομοσπονδιακής, αποτελεσματικής ΕΕ με τον φόβο απώλειας κυριαρχίας των μικρότερων κρατών. Αν η Ένωση δεν βρει ισορροπία μεταξύ ταχύτητας και νομιμοποίησης, κινδυνεύει είτε να παραλύσει από τα βέτο είτε να διαρραγεί από αντιδράσεις κατά μιας «διευθυντηρίου» των μεγάλων.
#ΕΕ #ΕξωτερικήΠολιτική #Βέτο #Ουκρανία #Κυρώσεις
