Περισσότερα από τριάντα κράτη συμφώνησαν στη δημιουργία ειδικού δικαστηρίου για το έγκλημα της ρωσικής επίθεσης στην Ουκρανία. Η πολιτική βούληση είναι σαφής, αλλά τα νομικά και πρακτικά εμπόδια παραμένουν μεγάλα.
Μια ακόμη προσπάθεια θωράκισης του διεθνούς δικαίου απέναντι στη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία πήρε σάρκα και οστά στο Κισινάου της Μολδαβίας. Τριάντα τέσσερις ευρωπαϊκές χώρες, μαζί με την Αυστραλία, την Κόστα Ρίκα και την Ευρωπαϊκή Ένωση ως οντότητα, υπέγραψαν την Παρασκευή πολιτική δέσμευση για τη σύσταση ειδικού διεθνούς δικαστηρίου που θα εξετάσει το έγκλημα της επιθετικότητας της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας.
Το πλαίσιο της συμφωνίας και ο ρόλος του Συμβουλίου της Ευρώπης
Η πρωτοβουλία, που συζητείται ήδη από τις πρώτες εβδομάδες της πλήρους κλίμακας εισβολής το 2022, εδράζεται στο Συμβούλιο της Ευρώπης, τον θεσμό με έδρα το Στρασβούργο ο οποίος έχει ως αποστολή την προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατίας. Η πλειονότητα των 46 κρατών-μελών ενέκρινε ψήφισμα που θέτει τα θεμέλια για το μελλοντικό ειδικό δικαστήριο, ακολουθώντας τη συμφωνία που είχε υπογράψει πέρυσι ο πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι με τον οργανισμό.
Ο γενικός γραμματέας του Συμβουλίου της Ευρώπης, Αλέν Μπερσέ, τόνισε ότι «η ώρα λογοδοσίας της Ρωσίας για την επιθετικότητά της πλησιάζει», υπογραμμίζοντας πως η πολιτική δέσμευση πρέπει τώρα να μετουσιωθεί σε συγκεκριμένη θεσμική και χρηματοδοτική στήριξη. Η Ουκρανία, πλήρες μέλος του Συμβουλίου, βλέπει στο εγχείρημα όχι μόνο συμβολική δικαίωση αλλά και εργαλείο για μελλοντικές αποζημιώσεις.
Το Χάγη ως έδρα και η διαφοροποίηση από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο
Τη φιλοξενία της αρχικής φάσης του δικαστηρίου ανέλαβε η Ολλανδία. Το Χάγ
η, ήδη έδρα του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου (ΔΠΔ) και άλλων διεθνών μηχανισμών δικαιοσύνης, ενισχύει έτσι τον ρόλο του ως παγκόσμιο κέντρο διεθνούς ποινικής δικαιοσύνης. Ωστόσο, το νέο ειδικό δικαστήριο δεν θα επικαλύπτει, αλλά θα συμπληρώνει το έργο του ΔΠΔ.
Το ΔΠΔ έχει ήδη εκδώσει εντάλματα σύλληψης για τον Βλαντίμιρ Πούτιν και άλλους Ρώσους αξιωματούχους για συγκεκριμένα εγκλήματα, όπως η παράνομη μεταφορά παιδιών και οι επιθέσεις σε αμάχους. Όμως, λόγω περιορισμών δικαιοδοσίας, δεν μπορεί να εξετάσει με τον ίδιο τρόπο το πρωταρχικό έγκλημα της επιθετικότητας, δηλαδή την ίδια την απόφαση για εισβολή. Το ειδικό δικαστήριο που προωθεί το Συμβούλιο της Ευρώπης στοχεύει ακριβώς σε αυτό το κενό, καθώς και σε ζητήματα αποζημιώσεων και μηχανισμών διεκδίκησης ζημιών.
Πολιτικές αποχές, ρωσική άρνηση και τα όρια της αποτελεσματικότητας
Παρά το ευρύ μέτωπο στήριξης, δώδεκα κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης δεν έχουν ακόμη προσχωρήσει, μεταξύ των οποίων η Ουγγαρία, η Σλοβακία, η Βουλγαρία, η Μάλτα, αλλά και χώρες των Δυτικών Βαλκανίων όπως η Σερβία, η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, η Βόρεια Μακεδονία και η Αλβανία, καθώς και η Τουρκία, η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν. Οι αποχές αυτές αντανακλούν πολιτικές ισορροπίες, εξαρτήσεις από τη Μόσχα και εσωτερικές διαιρέσεις γύρω από τον πόλεμο.
Κεντρικό ερώτημα παραμένει το πώς ένα τέτοιο δικαστήριο θα μπορέσει πρακτικά να οδηγήσει Ρώσους αξιωματούχους στο εδώλιο, τη στιγμή που η Ρωσία έχει αποβληθεί από το Συμβούλιο της Ευρώπης και δεν αναγνωρίζει ούτε το ΔΠΔ ούτε άλλες διεθνείς δικαιοδοσίες. Χωρίς συνεργασία της Μόσχας, η σύλληψη κατηγορουμένων θα βασιστεί σε διεθνή εντάλματα και στην πίεση τρίτων κρατών, περιορίζοντας πιθανόν τις δίκες σε απουσία ή σε πρόσωπα που τυχόν συλληφθούν εκτός Ρωσίας.
Ηθική διάσταση, Νυρεμβέργη και η ουκρανική κοινωνία
Ο Ουκρανός υπουργός Εξωτερικών Αντρίι Σίμπιχα χαρακτήρισε τη μέρα «ιστορική», παρομοιάζοντας το μελλοντικό δικαστήριο με τη Νυρεμβέργη πριν από 80 χρόνια. Σημείωσε ότι οικοδομείται «υποδομή λογοδοσίας» με τρεις πυλώνες: το ειδικό δικαστήριο, το Μητρώο Ζημιών και την Επιτροπή Αξιώσεων. Η σύγκριση με τη Νυρεμβέργη δείχνει την πρόθεση του Κιέβου να αναγάγει τον πόλεμο όχι μόνο σε στρατιωτική σύγκρουση, αλλά σε δοκιμασία του διεθνούς συστήματος δικαιοσύνης.
Η συζήτηση στο Κισινάου συνέπεσε με νέο, πολύνεκρο ρωσικό πλήγμα σε πολυκατοικία στο Κίεβο, με τουλάχιστον 24 νεκρούς, μεταξύ των οποίων και παιδιά. Για το Κίεβο, τέτοιες επιθέσεις καθιστούν το δικαστήριο «όχι μια αφηρημένη ιδέα», αλλά υπαρξιακό ζήτημα για τα θύματα και τις οικογένειές τους. Η ουκρανική ηγεσία διαμηνύει ότι η λογοδοσία «δεν θα αποτελέσει αντικείμενο συμβιβασμού».
Σχόλιο 
: Η κίνηση για ειδικό δικαστήριο ενισχύει τη νομική και πολιτική απομόνωση της Ρωσίας, αλλά η πραγματική της ισχύς θα κριθεί στην πράξη: από τη δυνατότητα σύλληψης κατηγορουμένων, τη σταθερότητα της δυτικής ενότητας και την αποφυγή επιλεκτικής εφαρμογής του διεθνούς δικαίου σε άλλες συγκρούσεις. Για την Ουκρανία, ακόμη κι αν οι δίκες αργήσουν, η θεσμική καταγραφή ευθυνών αποτελεί επένδυση μακράς πνοής σε μελλοντικές αποζημιώσεις και στην ιστορική αφήγηση του πολέμου.
#Ουκρανία #Ρωσία #διεθνές_δίκαιο #ΣυμβούλιοΤηςΕυρώπης #Χάγη
