Το zebrafish καρκίνος δεν είναι σχήμα λόγου: το μικροσκοπικό, διάφανο ψάρι-ζέβρα χρησιμοποιείται ως «avatar» ασθενών, επιτρέποντας σε ερευνητές να δοκιμάζουν εκατοντάδες θεραπείες και να προβλέπουν μέσα σε 5 μέρες ποιο φάρμακο έχει τις περισσότερες πιθανότητες να σταματήσει τον όγκο.
Το zebrafish καρκίνος δεν είναι σχήμα λόγου: το μικροσκοπικό, διάφανο ψάρι-ζέβρα χρησιμοποιείται ως «avatar» ασθενών, επιτρέποντας σε ερευνητές να δοκιμάζουν εκατοντάδες θεραπείες και να προβλέπουν μέσα σε 5 μέρες ποιο φάρμακο έχει τις περισσότερες πιθανότητες να σταματήσει τον όγκο. Η προσέγγιση αυτή δοκιμάζεται ήδη σε ένα φιλόδοξο ερευνητικό πρόγραμμα για το γλοιοβλάστωμα, έναν από τους πιο επιθετικούς καρκίνους του εγκεφάλου.
Πώς το zebrafish καρκίνος αλλάζει την αντικαρκινική έρευνα;
Το ψάρι-ζέβρα έχει εντυπωσιακές ομοιότητες με τον άνθρωπο: περίπου το 70% των γονιδίων του είναι ίδια με τα ανθρώπινα, ενώ το 83% των γονιδίων που συνδέονται με ανθρώπινες ασθένειες υπάρχει και σε αυτό το είδος. Στα πρώτα στάδια ζωής, το σώμα του είναι σχεδόν διάφανο, αλλά με πλήρως ανεπτυγμένα όργανα.
Αυτό επιτρέπει στους ερευνητές, με ένα απλό μικροσκόπιο και χωρίς χειρουργικές παρεμβάσεις, να παρακολουθούν ζωντανά πώς κινούνται τα καρκινικά κύτταρα, πώς αλληλεπιδρούν με το ανοσοποιητικό σύστημα και πώς δημιουργούν μεταστάσεις. Σε αντίθεση με τα ποντίκια, όπου ο επιστήμονας βλέπει κυρίως την αρχή και το τέλος του πειράματος, στο zebrafish παρακολουθεί ολόκληρη την «ταινία» της εξέλιξης του όγκου.
Το πολύ μικρό μέγεθος του ψαριού (2-3 εκατοστά στην ενήλικη ζωή, περίπου 1 χιλιοστό στο στάδιο που χρησιμοποιείται στα πειράματα) επιτρέπει την ταυτόχρονη χρήση εκατοντάδων ζώων σε ελάχιστο χώρο και με χαμηλό κόστος. Έτσι, μπορούν να γίνουν παράλληλα πολλά πειράματα με διαφορετικά φάρμακα και συνδυασμούς, κάτι πρακτικά αδύνατο σε μεγαλύτερα ζώα.
Πώς γίνεται το ψάρι-ζέβρα «avatar» του κάθε ασθενούς;
Οι γιατροί παίρνουν τμήμα του όγκου που αφαιρείται στο χειρουργείο και μεταφέρουν τα καρκινικά κύτταρα στο αντίστοιχο όργανο του zebrafish. Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργούν ένα «ζωντανό αντίγραφο» του καρκίνου του συγκεκριμένου ασθενούς. Μελέτες έχουν δείξει ότι ο τρόπος που μεγαλώνει ο όγκος και κάνει μεταστάσεις στο ψάρι είναι ουσιαστικά ίδιος με αυτόν στον άνθρωπο.
Επειδή το ζώο είναι τόσο μικρό, ένας ασθενής μπορεί να έχει δεκάδες ή και εκατοντάδες avatars. Για τον ίδιο όγκο μπορούν να δημιουργηθούν, για παράδειγμα, 150 zebrafish, στα οποία δοκιμάζονται παράλληλα διαφορετικά φάρμακα ή συνδυασμοί θεραπειών. Χάρη στον πολύ γρήγορο μεταβολισμό του, η συμπεριφορά του καρκίνου και η αντίδρασή του στα φάρμακα φαίνονται στο μικροσκόπιο σε περίπου 5 μέρες, ενώ στην κλινική πράξη η εικόνα αυτή ξεκαθαρίζει σε 4-5 μήνες.
Έτσι, το zebrafish γίνεται εργαλείο προγνωστικής ιατρικής: βοηθά να εκτιμηθεί αν ένας όγκος είναι ιδιαίτερα επιθετικός, αν έχει τάση για μετάσταση ή αν είναι πιθανό να εμφανίσει αντίσταση στη θεραπεία. Σε καρκίνους όπως του μαστού ή του προστάτη, όπου υπάρχουν πολλές διαθέσιμες θεραπείες, το μοντέλο μπορεί να βοηθήσει να επιλεγεί νωρίς το φάρμακο με τις περισσότερες πιθανότητες επιτυχίας για τον συγκεκριμένο ασθενή. Σε καρκίνους με λίγες επιλογές, ανοίγει ο δρόμος για ταχεία δοκιμή νέων φαρμάκων.
Τι είναι το πρόγραμμα zBRAIN για το γλοιοβλάστωμα;
Το zBRAIN είναι ένα καινοτόμο ερευνητικό έργο στην Κύπρο που χρησιμοποιεί το zebrafish ως avatar για ασθενείς με γλοιοβλάστωμα, τον πιο συχνό και επιθετικό κακοήθη όγκο του εγκεφάλου στους ενήλικες. Σήμερα, οι θεραπευτικές επιλογές γι’ αυτή τη νόσο είναι περιορισμένες, με βασικό φάρμακο την τεμοζολομίδη και σημαντικά ποσοστά αντίστασης.
Στόχος της μελέτης είναι να στρατολογηθούν 30 νεοδιαγνωσθέντες ασθενείς με γλοιοβλάστωμα και να δημιουργηθούν zebrafish avatars από τους όγκους τους. Το πρώτο ζητούμενο είναι να αποδειχθεί ότι ό,τι συμβαίνει στο ψάρι αντικατοπτρίζει με ικανοποιητική ακρίβεια (τουλάχιστον 70%) αυτό που συμβαίνει στον άνθρωπο. Αν αυτό επιβεβαιωθεί, θα ακολουθήσει νέα μελέτη για δοκιμή νέων θεραπειών πάνω στα avatars πριν δοθούν στους ασθενείς.
Αντίστοιχες διεθνείς μελέτες σε άλλους καρκίνους, όπως του μαστού και των ωοθηκών, έχουν δείξει ακρίβεια του μοντέλου zebrafish που φτάνει το 98%. Το zBRAIN χρηματοδοτείται από το Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας της Κυπριακής Δημοκρατίας και υλοποιείται από το Εργαστήριο Πειραματικής Φαρμακολογίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κύπρου, σε συνεργασία με τη Νευροχειρουργική Κλινική του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας, το Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής Κύπρου και την εταιρεία τεχνοβλαστό EPOS – IASIS. Το έργο είναι διετούς διάρκειας και βρίσκεται ήδη στον 5ο μήνα υλοποίησης.
Τι σημαίνει αυτό για εσάς
Για έναν ασθενή με καρκίνο στην Ελλάδα ή την Κύπρο, η τεχνολογία zebrafish φέρνει πιο κοντά την πραγματική εξατομικευμένη θεραπεία: όχι μόνο «θεραπεία για τον τύπο του καρκίνου σας», αλλά «θεραπεία δοκιμασμένη πάνω στον δικό σας όγκο». Αν τα αποτελέσματα του zBRAIN και άλλων μελετών επιβεβαιωθούν, στο μέλλον η επιλογή φαρμάκου θα μπορεί να βασίζεται σε πραγματικά πειραματικά δεδομένα από το «avatar» σας και όχι μόνο σε στατιστικές.
Αυτό μπορεί να σημαίνει λιγότερες άσκοπες θεραπείες, λιγότερες παρενέργειες και ταχύτερη πρόσβαση στο φάρμακο που έχει τις περισσότερες πιθανότητες να δουλέψει. Για το ΕΣΥ και τα δημόσια νοσοκομεία, τέτοια μοντέλα θα μπορούσαν να μειώσουν το κόστος από αποτυχημένες θεραπείες και να βοηθήσουν στον καλύτερο σχεδιασμό ογκολογικών πρωτοκόλλων. Ωστόσο, μέχρι να φτάσουν στην καθημερινή κλινική πράξη, χρειάζονται ακόμη μεγάλες κλινικές μελέτες, επενδύσεις σε εξειδικευμένα εργαστήρια και στενή συνεργασία μεταξύ ερευνητών και ογκολόγων.
Σχόλιο 
: Η τεχνολογία zebrafish μπορεί να γίνει κρίσιμη γέφυρα ανάμεσα στα ελληνικά ογκολογικά κέντρα και την αιχμή της διεθνούς έρευνας, ειδικά σε δύσκολους όγκους όπως τα γλοιώματα. Αν η Πολιτεία επενδύσει έγκαιρα σε τέτοιες πλατφόρμες, η Ελλάδα θα μπορούσε να συμμετέχει σε δίκτυα κλινικών μελετών που δεν θα ακολουθούν απλώς τις εξελίξεις, αλλά θα τις διαμορφώνουν.
Πηγή: iatronet.gr
Διαβάστε επίσης:
Άντρες διαγιγνώσκονται συχνότερα με προχωρημένο καρκίνο
Γερμανία: Πειραματικό εμβόλιο ανοίγει χρόνο ζωής σε όγκους εγκεφάλου
#Καρκίνος #Zebrafish #Γλοιοβλάστωμα #Εξατομικευμένηιατρική #Έρευνα
