Η ταχεία στρατηγική υποχώρηση των ΗΠΑ από τον ρόλο του παγκόσμιου «αστυφύλακα» δεν γέννησε μια σταθερή πολυπολική τάξη, αλλά ένα πιο άναρχο και ρευστό περιβάλλον. Σε αυτό το κενό ισχύος, οι μεσαίες δυνάμεις του Παγκόσμιου Νότου ανακαλύπτουν ότι η πολυπόθητη «απελευθέρωση» συνοδεύεται από υψηλό γεωπολιτικό και οικονομικό ρίσκο.
Η δεύτερη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο επιταχύνει μια πορεία που είχε ξεκινήσει ήδη από την εισβολή στο Ιράκ και την κρίση του 2008: τη σταδιακή, πλέον όμως ανοιχτά δηλωμένη, απομάκρυνση των ΗΠΑ από τον ρόλο της εγγυήτριας δύναμης της μεταψυχροπολεμικής τάξης. Η αποχώρηση αυτή, σε αντίθεση με την εξαναγκασμένη κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης ή του καθεστώτος του Απαρτχάιντ, είναι επιλογή – αλλά οι συνέπειες είναι εξίσου ανατρεπτικές για το διεθνές σύστημα.
Η υπόσχεση της πολυπολικότητας και η πραγματικότητα της αταξίας
Θεωρητικά, η αποδυνάμωση της αμερικανικής ηγεμονίας και η άνοδος της Κίνας θα έπρεπε να ανοίξουν χώρο για τις λεγόμενες «μεσαίες δυνάμεις» να κινηθούν πιο αυτόνομα, εναλλάσσοντας συμμαχίες ανάμεσα σε Ουάσινγκτον και Πεκίνο. Η Ινδία, μέσω του υπουργού Εξωτερικών Σουμπραχμανιαμ Τζαϊσανκάρ, έχει εκφράσει ακριβώς αυτή τη φιλοδοξία: μια πιο αντιπροσωπευτική παγκόσμια τάξη, απαλλαγμένη από τις υποκρισίες της δυτικής «τάξης βασισμένης σε κανόνες».
Για πολλές χώρες του Παγκόσμιου Νότου, που υπέστησαν επί δεκαετίες τις συνταγές της Ουάσινγκτον, η προοπτική μοιάζει ελκυστική. Όμως η ταχύτητα με την οποία οι ΗΠΑ «μάζεψαν και έφυγαν» από κρίσιμες περιφέρειες –ιδίως στην Ασία– αιφνιδίασε ακόμη και παραδοσιακούς εταίρους. Πρώην αξιωματούχος της νοτιοανατολικής Ασίας παραδέχεται ότι όλοι ανέμεναν μια σταδιακή, ελεγχόμενη μετάβαση, όχι μια βίαιη μετατόπιση που εκκινεί από την ίδια την Αμερική.
Το αποτέλεσμα είναι μια ενδιάμεση περίοδος χωρίς σαφές πλαίσιο κανόνων. Ο Τζαϊσανκάρ προειδοποιεί ότι αν δεν υπάρξει μια νέα, σταθερή και «άνετη» διάδοχη τάξη, ο κόσμος κινδυνεύει να γίνει «πολύ αναρχικός, πολύ Χομπσιανός». Δηλαδή, ένα περιβάλλον όπου η ισχύς υπερισχύει των θεσμών και οι μικρότεροι παίκτες εκτίθενται σε διαρκείς πιέσεις.
Οι μεσαίες δυνάμεις μεταξύ ευκαιρίας και παγίδας
Σε περιοχές όπως η νοτιοανατολική Ασία, κράτη όπως η Σιγκαπούρη και η Μαλαισία είχαν ήδη μάθει την τέχνη της ισορροπίας ανάμεσα σε ΗΠΑ και Κίνα. Οι δασμοί και ο εμπορικός πόλεμος της Ουάσινγκτον τα ώθησαν να επανασχεδιάσουν εμπορικές σχέσεις και διπλωματικά ανοίγματα, με τη Σιγκαπούρη να ανοίγει νέες πρεσβείες στην Αφρική, αναζητώντας εναλλακτικά κέντρα βάρους.
Ωστόσο, η αποδόμηση του αμερικανοκεντρικού πολυμερούς συστήματος είναι ιδιαίτερα επώδυνη για οικονομίες που ευημερούσαν χάρη στην παγκοσμιοποίηση. Ο πρώην υπουργός Εμπορίου της Μαλαισίας, Τενγκού Σαφρούλ Αζίζ, παραδέχεται ότι η πολυμέρεια σε έναν πραγματικά πολυπολικό κόσμο είναι «περισσότερο από δύσκολη». Οι μεσαίες δυνάμεις καλούνται να διαχειριστούν ταυτόχρονα εμπορική εξάρτηση, γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς και εσωτερικές πολιτικές ευθραυστότητες.
Παράλληλα, αναδύονται ηγέτες που αξιοποιούν κυνικά το κενό. Στο Πακιστάν, ο στρατάρχης Ασίμ Μουνίρ έχει μετατραπεί σε υπόδειγμα «πολυ-ευθυγραμμιζόμενης» μεσαίας δύναμης, μεταπηδώντας από την Ουάσινγκτον στο Πεκίνο, στο Ριάντ και στην Τεχεράνη, με εργαλείο την προσωπική διπλωματία και την κολακεία προς τον Τραμπ. Αυτό ενισχύει τη διαπραγματευτική θέση του Ισλαμαμπάντ, αλλά αυξάνει και την αβεβαιότητα για τους γείτονες – κυρίως την Ινδία, που δυσκολεύεται να παίξει το ίδιο παιχνίδι χωρίς να υπονομεύσει τις δικές της φιλοδοξίες.
Από συλλογική αρχιτεκτονική σε αποσπασματικές κινήσεις
Η Ιαπωνία, μέσω φωνών όπως ο πρώην υπουργός Εξωτερικών Τάρο Κόνο, φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως «γέφυρα» ανάμεσα στον Παγκόσμιο Νότο και τις ΗΠΑ, συμβάλλοντας σε έναν επανασχεδιασμό της παγκόσμιας διακυβέρνησης. Ωστόσο, εκτός Ευρώπης, η «εποχή των μεσαίων δυνάμεων» μοιάζει σήμερα λιγότερο με συντονισμένη συλλογική αρχιτεκτονική και περισσότερο με σκόρπια κράτη που επιδιώκουν βραχυπρόθεσμο πλεονέκτημα σε ένα ρευστό, κακώς ορισμένο περιβάλλον.
Ο καθηγητής οικονομικών της Σιγκαπούρης, Ντάνι Κουα, επισημαίνει ότι αν οι μεγάλες δυνάμεις ιστορικά μας έδωσαν ελπίδα και απογοήτευση, οι μεσαίες δυνάμεις πιθανότατα θα ακολουθήσουν την ίδια τροχιά: αρχική γοητεία, τελική απογοήτευση. Η διαφορά είναι ότι, σε έναν πιο άναρχο κόσμο, το κόστος των λαθών τους θα μετακυλίεται πολύ ταχύτερα στις οικονομίες και στις κοινωνίες που εξαρτώνται από τη σταθερότητα του διεθνούς συστήματος.
Σχόλιο SBCTV.gr: Η συζήτηση για την «ανάδυση των μεσαίων δυνάμεων» συχνά παραβλέπει ότι χωρίς ένα ελάχιστο σύνολο κοινών κανόνων, η ευελιξία μετατρέπεται σε ευαλωτότητα. Για την Ελλάδα και την ΕΕ, το διακύβευμα δεν είναι απλώς η προσαρμογή σε έναν πολυπολικό κόσμο, αλλά η ενεργή συμμετοχή στη διαμόρφωση κανόνων πριν παγιωθεί μια νέα, ωμή γεωπολιτική ζούγκλα όπου η οικονομική και θεσμική ισχύς δεν θα επαρκούν για να αντισταθμίσουν την απουσία σταθερής διεθνούς τάξης.
#γεωπολιτική #μεσαίες_δυνάμεις #ΗΠΑ #Κίνα #ΠαγκόσμιοςΝότος
