Ο παγκόσμιος τουρισμός σπάει διαδοχικά ρεκόρ, μετατρέποντας εμβληματικές πόλεις και νησιά από «βιομηχανία χωρίς καμινάδες» σε πηγή κοινωνικής και περιβαλλοντικής πίεσης. Η Ευρώπη βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αυτού του φαινομένου, με το ζήτημα της πρόσβασης και της μαζικοποίησης να αποδεικνύεται καθοριστικό.
Ο παγκόσμιος τουρισμός έχει επιστρέψει σε ιστορικά υψηλά. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Τουρισμού του ΟΗΕ, το 2025 καταγράφηκαν περίπου 1,52 δισ. διεθνείς αφίξεις, σχεδόν 60 εκατ. περισσότερες από το 2024. Η Ευρώπη παραμένει ο δημοφιλέστερος προορισμός με περίπου 793 εκατ. επισκέπτες, όμως η επιτυχία αυτή έχει αρχίσει να μετατρέπεται σε βάρος για πολλές τοπικές κοινωνίες.
Παρίσι, Βαρκελώνη, Ρώμη, Βενετία: Φόροι, τέλη και κοινωνική αντίδραση
Πόλεις-σύμβολα όπως το Παρίσι, η Βαρκελώνη, η Ρώμη και η Βενετία βρίσκονται στο επίκεντρο του υπερτουρισμού. Στην Ισπανία, και ιδιαίτερα στη Βαρκελώνη, οι διαδηλώσεις κατά του μαζικού τουρισμού είναι πλέον συχνές, με τους κατοίκους να διαμαρτύρονται για την εκτόξευση των ενοικίων και την αλλοίωση της καθημερινότητας. Οι τοπικές αρχές αντέδρασαν διπλασιάζοντας τον νυχτερινό φόρο διαμονής.
Το Παρίσι αύξησε επίσης απότομα τον τουριστικό φόρο το 2024, ενώ η Ρώμη επέλεξε ένα πιο στοχευμένο μέτρο: επιβάλλει εισιτήριο για πρόσβαση στην περίφημη Φοντάνα ντι Τρέβι. Η Βενετία, σύμβολο της τουριστικής πίεσης, εισήγαγε τέλος εισόδου για επισκέπτες της τελευταίας στιγμής που έρχονται για μονοήμερες εκδρομές, επιχειρώντας να περιορίσει τα «κύματα» ημερήσιων τουριστών που δεν αφήνουν ουσιαστικά έσοδα αλλά επιβαρύνουν δραματικά τις υποδομές.
Η δύναμη των συμβόλων, η οικονομία των αεροπορικών και η προσβασιμότητα
Τι κάνει όμως ορισμένους προορισμούς μαγνήτες εκατομμυρίων; Ο ιστορικός τουρισμού Χάσο Σπόντε, διευθυντής του Αρχείου Τουρισμού στο Πολυτεχνείο του Βερολίνου, επισημαίνει τη διαφορά ανάμεσα σε ταξίδια αστικής περιήγησης και σε διακοπές αναψυχής. Στις μεγάλες πόλεις, τα εμβληματικά μνημεία –ο Πύργος του Άιφελ, η Σαγράδα Φαμίλια, το Κολοσσαίο– βρίσκονται ψηλά στη «λίστα ζωής» εκατομμυρίων ταξιδιωτών.
Την ίδια στιγμή, οι χαμηλού κόστους αεροπορικές και οι βραχυχρόνιες μισθώσεις έχουν καταστήσει τα ταξίδια πολύ πιο προσιτά, επιτρέποντας σε ευρύτερα στρώματα να υλοποιήσουν όνειρα δεκαετιών. Ωστόσο, ο Σπόντε υπενθυμίζει ότι η πλειονότητα των ταξιδιωτών στην Ευρώπη εξακολουθεί να προτιμά τον ήλιο και τη θάλασσα. Μελέτη της γερμανικής στατιστικής υπηρεσίας δείχνει ότι η μεγαλύτερη ένταση τουριστικής δραστηριότητας –σε διανυκτερεύσεις ανά κάτοικο– καταγράφεται στις ακτές της Μεσογείου.
Από ψαροχώρι σε «φάμπρικα» διακοπών: Το παράδειγμα της Κόστα Μπράβα και της Μαγιόρκα
Ο Σπόντε τονίζει ότι για έναν παραθαλάσσιο προορισμό δεν απαιτείται απαραίτητα κάτι μοναδικό: καθοριστικό είναι το πώς θα αναπτυχθεί. Η περίπτωση του Λιόρετ ντε Μαρ στην Κόστα Μπράβα είναι χαρακτηριστική. Ένα μικρό ψαροχώρι μετατράπηκε, με απόφαση επενδυτών και στρατηγιστών, σε μαζικό θέρετρο: ιστορικά κτίρια κατεδαφίστηκαν, υψώθηκαν ξενοδοχειακοί όγκοι, δημιουργήθηκε τεχνητή παραλία και στοχεύτηκαν αρχικά εύποροι επισκέπτες και στη συνέχεια νεανικό, «party» κοινό. Θα μπορούσε, όπως επισημαίνει, να είχε γίνει 100 χιλιόμετρα παραπέρα – η επιλογή ήταν αναπτυξιακή, όχι πολιτισμική.
Καθοριστικός παράγοντας είναι η προσβασιμότητα. Στη Βρετανία του 19ου αιώνα, η σύνδεση του Λονδίνου με το Μπράιτον μέσω σιδηροδρόμου το 1841 μετέτρεψε μέσα σε ελάχιστο χρόνο το αριστοκρατικό θέρετρο σε μαζικό προορισμό. Αντίστοιχα, στη Μαγιόρκα, η έλευση των jet, η έκρηξη των πακέτων διακοπών και η σταδιακή επέκταση του αεροδρομίου από τη δεκαετία του 1960 εκτόξευσαν την κίνηση. Σήμερα περίπου 34 εκατ. επιβάτες περνούν ετησίως από το αεροδρόμιο, ενώ η κρουαζιεροπλοΐα προσθέτει επιπλέον όγκους επισκεπτών, με την Playa de Palma και τη ζώνη «Ballermann» να αποτελούν κλασικό παράδειγμα υπερτουρισμού.
Κοινωνικά δίκτυα και νησιά-σύμβολα: Ο ρόλος της Σαντορίνης
Στην τελευταία φάση του φαινομένου, τα κοινωνικά δίκτυα λειτουργούν ως επιταχυντής. Πλατφόρμες όπως το Instagram και το TikTok μπορούν μέσα σε λίγες σεζόν να μετατρέψουν ένα σημείο –από ένα ηλιοβασίλεμα μέχρι μια απομονωμένη παραλία– σε παγκόσμιο hotspot. Η Σαντορίνη αναφέρεται ως χαρακτηριστικό παράδειγμα νησιού του Αιγαίου, όπου τα «instagrammable» σημεία έχουν συμβάλει σε εκρηκτική αύξηση της ζήτησης, με σοβαρές πιέσεις σε υποδομές, στέγη και περιβάλλον.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού προβλέπει ότι το 2026 θα καταγραφούν νέα ρεκόρ διεθνών ταξιδιών, με αύξηση 3%-4% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Αυτό σημαίνει ότι οι ήδη δημοφιλείς προορισμοί δύσκολα θα χάσουν την αίγλη τους, ενώ οι πιέσεις θα ενταθούν αν δεν υπάρξουν πιο έξυπνα εργαλεία διαχείρισης ροών και χωρητικότητας.
Σχόλιο 
: Ο υπερτουρισμός παύει να είναι απλώς περιβαλλοντικό ή «ποιοτικό» ζήτημα και εξελίσσεται σε σκληρό οικονομικό και κοινωνικό πρόβλημα: συμπιέζει μισθούς μέσω εποχικότητας, εκτοξεύει τα ενοίκια, απαξιώνει άλλες παραγωγικές δραστηριότητες και καθιστά τις πόλεις και τα νησιά μονοκαλλιέργειες. Η ευρωπαϊκή και εθνική πολιτική θα κριθούν στο αν θα περάσουν από την παθητική είσπραξη φόρων σε ενεργή χωροταξική, φορολογική και επενδυτική στρατηγική που θα θέτει σαφή όρια φέρουσας ικανότητας και θα κατευθύνει τη ζήτηση σε πιο βιώσιμα μοντέλα.
#τουρισμός #υπερτουρισμός #Ευρώπη #Βενετία #Μαγιόρκα #Σαντορίνη
