Ένας γηρασμένος, αθέατος στόλος ιρανικών δεξαμενόπλοιων που παρακάμπτουν τις κυρώσεις περιγράφεται από αναλυτές ως «ωρολογιακή βόμβα» για τις θάλασσες. Ειδικοί προειδοποιούν ότι είναι θέμα χρόνου να σημειωθεί διαρροή πετρελαίου μεγαλύτερη από την καταστροφή της Exxon Valdez το 1989.
Εκτεταμένους κινδύνους για το παγκόσμιο θαλάσσιο περιβάλλον και τις παράκτιες οικονομίες δημιουργεί ο λεγόμενος σκιώδης στόλος του Ιράν, ένα δίκτυο παλαιών δεξαμενόπλοιων που μεταφέρουν υπό καθεστώς κυρώσεων πετρέλαιο εκτός επίσημων ελέγχων. Σύμφωνα με νέα ανάλυση της εταιρείας ναυτιλιακής πληροφόρησης Pole Star Global, η κατάσταση έχει φθάσει στο σημείο να χαρακτηρίζεται «ωρολογιακή βόμβα», με τους ειδικούς να θεωρούν σχεδόν βέβαιο ότι θα σημειωθεί μεγάλη πετρελαϊκή ρύπανση.
Γηρασμένα τάνκερ, κρυφές διαδρομές, ανύπαρκτη ασφάλιση
Η Pole Star εξέτασε 29 ιρανικά δεξαμενόπλοια που «σκοτείνιασαν» απενεργοποιώντας τα συστήματα αυτόματης αναγνώρισης (AIS) μετά την πρώτη κατάσχεση βενεζουελάνικου τάνκερ από τις ΗΠΑ τον Δεκέμβριο. Τα μισά από αυτά τα πλοία είναι άνω των 20 ετών, δηλαδή πέρα από τον συνιστώμενο ασφαλή χρόνο υπηρεσίας, ενώ επτά κατατάσσονται σε κατηγορία «ακραίου κινδύνου» ως άνω των 25 ετών. Τρία έχουν ξεπεράσει τα 30 χρόνια, ενώ πέντε είναι πολύ μεγάλα δεξαμενόπλοια αργού (VLCC), ικανά να μεταφέρουν περίπου 300.000 τόνους πετρελαίου το καθένα.
Η μυστικότητα με την οποία λειτουργούν –ψευδείς σημαίες, αδιαφανή ιδιοκτησιακά σχήματα, μπλοκάρισμα ή παραποίηση σήματος AIS– σημαίνει ότι η συντήρησή τους θεωρείται ελλιπής και η συμμόρφωση με τα διεθνή πρότυπα ασφαλείας αμφίβολη. Επιπλέον, τα περισσότερα είναι ανασφάλιστα στη δυτική αγορά, με αποτέλεσμα το κόστος απορρύπανσης σε περίπτωση ατυχήματος, που εκτιμάται μεταξύ 860 εκατ. και 1,6 δισ. δολαρίων, να επιβαρύνει αποκλειστικά το παράκτιο κράτος όπου θα σημειωθεί η καταστροφή.
Ο επικεφαλής δεδομένων και αναλύσεων της Pole Star, Σαλίμ Καν, τόνισε ότι ο ιρανικός σκιώδης στόλος διαθέτει «μερικά από τα πιο γερασμένα δεξαμενόπλοια» παγκοσμίως, πολύ πέρα από τον ασφαλή κύκλο ζωής τους. «Είναι σαν μια ωρολογιακή βόμβα», προειδοποίησε, εκτιμώντας ότι είναι θέμα χρόνου ένα από αυτά να προσαράξει, να διαλυθεί ή να εκραγεί, προκαλώντας τεράστια διαρροή.
Παγκόσμιος σκιώδης στόλος και γεωπολιτικές προεκτάσεις
Ο ιρανικός στόλος εντάσσεται σε ένα πολύ ευρύτερο φαινόμενο. Ο συνολικός «σκοτεινός» στόλος δεξαμενόπλοιων εκτιμάται σε εκατοντάδες πλοία, αντιπροσωπεύοντας έως και το 17% της παγκόσμιας χωρητικότητας. Η Ρωσία διαθέτει τον μεγαλύτερο σκιώδη στόλο, με δεκάδες περιστατικά συγκρούσεων και διαρροών τα τελευταία χρόνια. Δύο ρωσικά γηρασμένα τάνκερ προκάλεσαν μεγάλη ρύπανση στη Μαύρη Θάλασσα τον Δεκέμβριο του 2024, όταν ένα βυθίστηκε και ένα προσάραξε.
Ο πρόεδρος του Ocean Foundation, Μαρκ Σπώλντινγκ, υπογράμμισε ότι ο ιρανικός σκιώδης στόλος αποτελεί «σημαντική και αυξανόμενη περιβαλλοντική απειλή» και ότι το ερώτημα δεν είναι αν θα συμβεί μεγάλο ατύχημα, αλλά πότε και ποιες παράκτιες κοινότητες θα πληρώσουν το τίμημα. Παρά τις ανησυχίες, η εμπορία πετρελαίου υπό καθεστώς κυρώσεων παραμένει εξαιρετικά προσοδοφόρα, με εκτιμήσεις για τζίρους δεκάδων δισ. ευρώ ετησίως.
Οι ΗΠΑ εμφανίζονται ως ο πιο ενεργός παίκτης στην καταδίωξη του σκιώδους στόλου, έχοντας κατασχέσει ρωσικά και βενεζουελάνικα δεξαμενόπλοια τους τελευταίους μήνες. Ευρωπαϊκά κράτη όπως η Γαλλία, η Γερμανία και η Εσθονία έχουν επίσης αναχαιτίσει φυσικά πλοία του «σκοτεινού» στόλου, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο έχει ξεκινήσει να απειλεί με κατασχέσεις, παρότι η Μάγχη αποτελεί κρίσιμο στενό από το οποίο διέρχονται πολλά ύποπτα πλοία.
Ρυθμιστικές απαντήσεις και κενά στο διεθνές πλαίσιο
Η Διεθνής Ναυτιλιακή Οργάνωση (IMO), υπεύθυνη για το ρυθμιστικό πλαίσιο που εφαρμόζουν τα κράτη-μέλη, αναγνωρίζει ότι πλοία που παραβιάζουν τους κανόνες ασφάλειας και περιβάλλοντος ή λειτουργούν χωρίς διαφάνεια θέτουν σε κίνδυνο ναυτικούς, θαλάσσιο περιβάλλον και παγκόσμιο εμπόριο. Η νομική επιτροπή της IMO εξετάζει πώς μπορούν να αξιοποιηθούν πιο αποτελεσματικά οι υφιστάμενες διεθνείς συμβάσεις για την πάταξη παράνομων δραστηριοτήτων και αναπτύσσει οδηγίες για αυστηρότερους ελέγχους νηολόγησης, διαφάνεια ιδιοκτησίας και αποτροπή ψευδών σημαιών.
Το πρόσφατο πόρισμα της Pole Star εισηγείται ενισχυμένη δορυφορική παρακολούθηση, αυστηρότερους ελέγχους στα λιμάνια –με δυνατότητα άρνησης πρόσβασης σε μη ασφαλή πλοία– και στοχευμένες κυρώσεις στους πραγματικούς ιδιοκτήτες υψηλού κινδύνου δεξαμενόπλοιων. Ωστόσο, όπως αναγνωρίζουν οι ίδιοι οι αναλυτές, απουσιάζει ένας συντονισμένος διεθνής μηχανισμός, την ώρα που ο κίνδυνος για μια πετρελαϊκή καταστροφή χιλιάδων τετραγωνικών χιλιομέτρων και εκατοντάδων χιλιομέτρων ακτογραμμής αυξάνεται.
Σχόλιο 
: Η υπόθεση του ιρανικού σκιώδους στόλου φωτίζει το κρυφό περιβαλλοντικό κόστος των γεωπολιτικών κυρώσεων: όσο οι ροές πετρελαίου μετακινούνται από το ρυθμισμένο σύστημα σε ένα παράλληλο, αδιαφανές δίκτυο γηρασμένων και ανασφάλιστων πλοίων, ο κίνδυνος για μια καταστροφή τύπου Exxon Valdez –ή και πολλαπλάσια– μεταφέρεται σιωπηρά στις πλάτες των παράκτιων κοινωνιών και οικονομιών.
#Ιράν #Πετρέλαιο #Ναυτιλία #Περιβάλλον #Κυρώσεις
