Η φετινή Μπιενάλε Βενετίας μετατρέπεται σε πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα σε τέχνη, γεωπολιτική και ακυρωτικές κουλτούρες. Από την επιστροφή της Ρωσίας έως τα αιτήματα αποκλεισμού του Ισραήλ, η «Ολυμπιάδα της τέχνης» δοκιμάζει τα όρια της ελευθερίας έκφρασης.
Η Μπιενάλε Τέχνης της Βενετίας, συχνά αποκαλούμενη «Ολυμπιακοί Αγώνες του κόσμου της τέχνης», υποστηρίζει διαχρονικά ότι η τέχνη υπερβαίνει την πολιτική. Ωστόσο, η έκδοση του 2026 αποδεικνύει το αντίθετο: οι εθνικές συμμετοχές λειτουργούν ως κρατικά βήματα δημόσιας διπλωματίας και οι γεωπολιτικές συγκρούσεις εισβάλλουν μετωπικά στον θεσμό.
Έκθεση «In Minor Keys» και η κληρονομιά της Koyo Kouoh
Η φετινή διοργάνωση (9 Μαΐου – 22 Νοεμβρίου) περιλαμβάνει 100 εθνικές συμμετοχές, με επτά χώρες να εμφανίζονται για πρώτη φορά: Γουινέα, Ισημερινή Γουινέα, Ναούρου, Κατάρ, Σιέρα Λεόνε, Σομαλία και Βιετνάμ. Παράλληλα, η κεντρική διεθνής έκθεση φέρει τον τίτλο «In Minor Keys» και αποτελεί μεταθανάτια υλοποίηση του επιμελητικού οράματος της Καμερουνέζας Koyo Kouoh, που πέθανε το 2025 σε ηλικία 57 ετών.
Η Kouoh, πρώτη Αφρικανή γυναίκα που ανέλαβε την καλλιτεχνική διεύθυνση της Μπιενάλε, εστίασε σε «μειοτονικές» φωνές – περιθωριοποιημένες και παραγνωρισμένες. Στα κείμενά της περιγράφει μια «αποκαταστατική αντίσταση» που απορρίπτει τον θόρυβο των «στρατιωτικών εμβατηρίων» και αναζητά τις χαμηλές συχνότητες, τους ψιθύρους και τις παρηγορητικές ποιητικές νότες μέσα στο χάος του παρόντος. Η επιλογή αυτή, με 111 προσκεκλημένους καλλιτέχνες, συνδέει την καλλιτεχνική πρακτική με την ανάγκη για ακρόαση, μνήμη και θεραπεία.
Ρωσία, ΕΕ και το δίλημμα της θεσμικής ανοχής
Το μεγαλύτερο μέτωπο αντιπαράθεσης αφορά την επιστροφή της Ρωσίας, η οποία είχε αποσυρθεί μετά την εισβολή στην Ουκρανία το 2022. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απέστειλε επίσημη προειδοποίηση στον πρόεδρο της Μπιενάλε, ζητώντας επανεξέταση της ρωσικής συμμετοχής, απειλώντας με αναστολή χρηματοδότησης ύψους 2 εκατ. ευρώ. Η κίνηση αυτή διχάζει ακόμη και την ιταλική ακροδεξιά κυβέρνηση: η Τζόρτζια Μελόνι δηλώνει αντίθετη με την παρουσία της Μόσχας, ενώ ο Ματέο Σαλβίνι καταγγέλλει «χυδαίο εκβιασμό» της ΕΕ σε έναν «από τους ελευθερότερους πολιτιστικούς θεσμούς στον κόσμο».
Ο πρόεδρος του Ιδρύματος Μπιενάλε, Pietrangelo Buttafuoco, επιμένει σε λογική «ανοιχτών θυρών»: «Θα είναι εδώ Ρωσία, Ιράν, Ισραήλ, Ουκρανία, Λευκορωσία. Όλοι», δηλώνει. Την ίδια στιγμή, η επιλογή της Αναστασίας Καρνέεβα, κόρης πρώην στρατηγού της FSB και νυν στελέχους του κρατικού αμυντικού ομίλου Rostec, ως επιτρόπου του ρωσικού περιπτέρου, τροφοδοτεί κατηγορίες για «ξέπλυμα εικόνας» του καθεστώτος Πούτιν. Η Pussy Riot, μέσω της Ναντέζντα Τολοκονίκοβα, καταγγέλλει ότι μια «απολίτικη» ρωσική συμμετοχή επιχειρεί να κάνει τον κόσμο να ξεχάσει τα θύματα του πολέμου, και προαναγγέλλει διαμαρτυρία στη Βενετία.
Κενό περίπτερο Νότιας Αφρικής, αναδίπλωση Αυστραλίας
Η Νότια Αφρική θα παρουσιάσει κενό εθνικό περίπτερο, έπειτα από σύγκρουση της καλλιτέχνιδας Gabrielle Goliath με τον υπουργό Πολιτισμού. Η περφόρμανς της, που περιελάμβανε φόρο τιμής στην Παλαιστίνια ποιήτρια Hiba Abu Nada – σκοτωμένη σε ισραηλινή αεροπορική επιδρομή το 2023 – κρίθηκε «διχαστική». Η άρνηση της Goliath να δεχθεί λογοκρισία οδήγησε σε μπλοκάρισμα της συμμετοχής, χωρίς αντικαταστάτη. Το έργο της θα παρουσιαστεί τελικά σε ανεξάρτητο χώρο στη Βενετία, ενώ η ίδια προσφεύγει δικαστικά κατά του υπουργού.
Παρόμοιο πολιτικό μπούμερανγκ βίωσε η Αυστραλία, όταν ακύρωσε – και στη συνέχεια επανέφερε – τη συμμετοχή του Λιβανέζο-αυστραλού καλλιτέχνη Khaled Sabsabi και του επιμελητή Michael Dagostino, υπό κατηγορίες περί αντισημιτισμού. Μετά από έντονες αντιδράσεις του καλλιτεχνικού κόσμου, απειλές για μποϊκοτάζ και ανεξάρτητη αξιολόγηση, η κυβέρνηση αναγκάστηκε να ανακαλέσει την απόφαση, δείχνοντας τα όρια της πολιτικής παρέμβασης στην καλλιτεχνική ελευθερία.
Αιτήματα αποκλεισμού του Ισραήλ και το ζήτημα των μποϊκοτάζ
Περίπου 200 καλλιτέχνες και εργαζόμενοι της Μπιενάλε, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Art Not Genocide Alliance (ANGA), ζητούν τον αποκλεισμό του Ισραήλ. Δεύτερη επιστολή, με πάνω από 70 υπογραφές, επεκτείνει το αίτημα σε όλα τα «καθεστώτα που διαπράττουν εγκλήματα πολέμου», συμπεριλαμβανομένων Ρωσίας και ΗΠΑ. Επιπλέον, επικρίνεται η παραχώρηση χώρου στο Ισραήλ στο Αρσενάλε, όπου φιλοξενείται και η κεντρική έκθεση, την ώρα που το επίσημο ισραηλινό περίπτερο στα Τζαρντίνι ανακαινίζεται.
Ωστόσο, Ισραηλινοί καλλιτέχνες όπως ο γλύπτης Belu-Simion Fainaru απορρίπτουν τα πολιτιστικά μποϊκοτάζ, υποστηρίζοντας ότι σε περιόδους κρίσης ο διάλογος και η ανταλλαγή είναι ακόμη πιο αναγκαίοι. Το προηγούμενο της Ρουθ Πατίρ, που το 2024 κράτησε κλειστό το ισραηλινό περίπτερο έως ότου υπάρξει κατάπαυση πυρός στη Γάζα, δείχνει πως και εντός του ισραηλινού καλλιτεχνικού χώρου υπάρχουν ισχυρές αντιπολεμικές φωνές. Την ίδια στιγμή, η απουσία παλαιστινιακού εθνικού περιπτέρου – καθώς μόνο κράτη αναγνωρισμένα από την Ιταλία συμμετέχουν – αντισταθμίζεται με παράλληλη έκθεση «Gaza — No Words» στην πόλη.
Λιγότερο φορτισμένες συμμετοχές: Γερμανία και Βατικανό
Στον αντίποδα των συγκρούσεων, το γερμανικό περίπτερο με τίτλο «Ruin» εστιάζει στην κληρονομιά της πρώην Ανατολικής Γερμανίας και τη μεταβατική περίοδο μετά την επανένωση. Η εγκαταστάτρια Henrike Naumann, που πέθανε από καρκίνο τον Φεβρουάριο σε ηλικία 41 ετών, είχε ολοκληρώσει έγκαιρα το έργο της, το οποίο θα παρουσιαστεί μαζί με δημιουργίες της Βιετναμέζας-γεννημένης στο Βερολίνο Sung Tieu.
Το Βατικανό, από την πλευρά του, επενδύει σε μια απρόσμενα «ποπ» πνευματικότητα, με την έκθεση «The Ear is the Eye of the Soul», εμπνευσμένη από τη μεσαιωνική μυστικό Hildegard von Bingen. Σειρά ηχητικών συνθέσεων από 24 καλλιτέχνες – ανάμεσά τους οι Brian Eno, Patti Smith και FKA Twigs – επιχειρεί να γεφυρώσει θρησκευτική παράδοση, οικολογία και σύγχρονη μουσική κουλτούρα.
Η Μπιενάλε 2026 αποκαλύπτει έναν θεσμό εγκλωβισμένο ανάμεσα στην αξίωση της καθολικής ελευθερίας της τέχνης και την πίεση κρατών, κινημάτων και ακτιβιστών να μετατραπεί σε εργαλείο ηθικοπολιτικής λογοδοσίας. Το πώς θα ισορροπήσει ανάμεσα στην «ανοιχτή πόρτα σε όλους» και στα αιτήματα αποκλεισμού ίσως καθορίσει τον ρόλο των μεγάλων πολιτιστικών διοργανώσεων στη νέα εποχή πολυπολικής σύγκρουσης.
Σχόλιο 
: Η Μπιενάλε Βενετίας λειτουργεί πλέον ως εργαστήριο για το μέλλον της «πολιτιστικής διπλωματίας»: η σύγκρουση ανάμεσα σε ελευθερία έκφρασης και ηθικοπολιτικά μποϊκοτάζ θα επηρεάσει όχι μόνο καλλιτέχνες και επιμελητές, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη επενδύουν συμβολικό κεφάλαιο σε διεθνείς διοργανώσεις. Για την Ευρώπη, η στάση της απέναντι στη ρωσική και ισραηλινή συμμετοχή θα αποτελέσει τεστ συνέπειας ανάμεσα στη ρητορική περί αξιών και στην πραγματική αντοχή της στην καλλιτεχνική αυτονομία.
#Μπιενάλε #Βενετία #Ρωσία #Ισραήλ #Τέχνη #Πολιτική
